İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Ayrılma hal eki nedir?

Ayrılma hal eki veya çıkma durum eki, Türkçede +dan, -den ile karşılanan hal ekidir. Eke ablatif de denir. Cümlede tıpkı yaklaşma ve bulunma hâl ekleri gibi genellikle yer tamlayıcısı görevinde kullanılır. Bununla birlikte zaman, biçim, şekil vb. bildirdiğinde zarf tümleci olarak da kullanılabilir. Birçok farklı görevi olan ayrılma durum eki dil bilgisel olarak fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığı bilgisini verir (Ergin, 1998).

Ayrılma Hal Ekinin İşlevleri

Bu hal ekinin yedi farklı işlevi vardır. Bu işlevler hem hâl eki vazifesi hem de tamlama yapmak gibi farklı fonksiyonları kapsar (Korkmaz, 2003). Bunların yanında ayrılma hal eki başka halk eklerinin yerine de kullanılabilir.

1. Ayrılma hal eki sebep-sonuç bildirir. Bu durumda zarf tümlecidir.

Örnek: O hiç çalışmadığından sınıfta kaldı.

Zaman bildirerek cümlede zarf tümleci yapar.

Örnek: Her şey sonradan gelişti.

2. Bir şeyin neyden yapıldığını belirterek sıfat tamlaması (kimilerine göre takısız ad tamlaması) kurar.

Örnek: Demirden kapılar çok daha sağlam oluyor.

3. Özellikle zamirlerle kurulan isim tamlamalarında ilgi eki işlevinde kullanılır. Bazen de aynı işlevde parça-bütün ilişkisini anlatmak için kullanılır.

Örnek: Onlardan biri bu sınavı başarır. (İlgi eki görevinde belirtili isim tamlaması yapar.)
Örnek: İçlerinden bir tanesi daha çalışkan. (Tamlayanı, tamlayanı düşmüş isim tamlaması olan isimlerle kullanılarak parça-bütün ilişkisi kurar.)

4. Yer-yön gösterir.

Örnek: Gemi kuzeyden geçti.

5. Birleşik edatlar oluşturur. Bu durumda edat tümleci kurar.

Örnek: Korktuğumdan ötürü boş kâğıda imza attım.

6. Karşılaştırma için kullanımı mevcuttur.

Örnek: Bu ondan daha kısa.

7. Kalıplaşarak isim, zarf veya sıfat yapar.

Örnek: Sudan sebeplerle karşıma gelme. (Sıfat yapmış.)

Örnek: Bu parayı elden vermelisin. (Zarf yapmış.)

Örnek: Bu başarısızlığın nedeni ne? (İsim yapmış.)

Ayrılma Hal Ekinin Farklı Hal Eklerinin Yerine Kullanımı

Çıkma durumu eki çağdaş ve tarihî Türk lehçelerinde sıklıkla farklı hâl eklerinin işlevlerini yerine getirmek için de kullanılmaktadır. Nitekim bu durumun dilin nörolinguistik temelleriyle semantik bağları vardır. Özek ve Sağlam (2016) bu hususta şunu söylemektedir:

+DAn çıkma hâli ekinin, Türk dilinin çeşitli dönemlerinde ve Türkiye Türkçesi ağızlarında bulunma ve vasıta hâli işleviyle kullanıldığı görülmektedir.

Özek & Sağlam (2016)

Eski Türkçede Ayrılma Hal Eki

Eski Türkçede ayrılma ve bulunma hali ekleri tam anlamıyla ayrışmış değildir. Orta Türkçe ile birlikte Eski Türkçede de rastlanan +tIn ekinin aşama aşama yeni bir bağlamda yani fiilden uzaklaşma semantiğinde kullanılmaya başlandığı görülür. Kısacası ekin kökeni Eski Türkçedeki +tIn ekine kadar gider.

KAYNAKÇA/REFERENCES

Ergin, M. (1998). Türkçe Dil Dilgisi. Bayrak Yay., İstanbul.

Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu, Ankara.

Özek, F , Sağlam, B . (2016). +Dan Çıkma Hâli Ekinin Vasıta ve Bulunma Hâli İşlevi Üzerine. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi , 24 (2).

Bu yazının tüm hakları simitcay.com’a aittir. Kesinlikle başka hiçbir yerde kullanılamaz.

Özet
Ayrılma hali eki (çıkma durumu eki) nedir?
Başlık
Ayrılma hali eki (çıkma durumu eki) nedir?
Açıklama
Ayrılma hali eki veya çıkma hali eki, hal eki kategorisinde uzaklaşmayı ifade eder. Peki ayrılma hali eki ve işlevleri, görevleri nedir?
Yayımcı
Ensar KILIÇ
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo

2 Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir