İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Halk Bilimi Nedir? | Halk Bilimi Ekolleri

Halk bilimi ya da folklor, bir topluluğun somut ve soyut kültürel varlıklarını inceleyen, bir ekolü temel alarak araştırdığı topluluğa ait düşünce, inanç, ürün, nedir ve nasıl soruları ile evren ve kozmogoni tasavvurlarını ele alan bilim dalıdır. Halk biliminin kökeni çok eskiye dayanmaktadır. Bu konudaki ilk eserler Eski Yunan’da verilmiştir. (Heredot gibi) Türkiye’de halk bilimi denildiğindeyse akla ilk gelen isimlerden biri Tahir Alangu’dur. Alangu, Türk Folkloru El Kitabı’nda dünya halk bilimi ile ilgili önemli bilgiler verir.

bk. Halk Bilimi Ekolleri

Halk Bilimi Nasıl Ortaya Çıkmıştır?

Orta Çağ’da halk bilimi hususunda özellikle İslam bilginlerinin çalışmaları ön plana çıkar. İbn-i Batuta’nın seyahatname türündeki eseri ve Biruni’nin Kitabe’l-Seydane adlı eseri önemlidir. Burada çocukluğunun geçtiği Türk ülkeleri hakkında bilgiler verir.

Dünyadaki ilk ciddi adım 17. yüzyıla rastlar. Fransız Perrault halk masallarını derleyen ilk kişi olur.

Halk hikayeleri ve masalları derleyip bunları edebî hâle getiren ilk kişi ise Walter Scott olmuştur.

Büyük Alman düşünürü Herder ise bu alandaki ilk bilimsel ve bilinç sahibi adımları atan kişidir. Ona göre halk yapıtları ölü değildir.

Dünyada halk biliminin tesirinin ortaya çıkması açısından Grimm Kardeşler çok önemlidir.  Onlar yalnız masal çalışmamış, efsaneler ve diğer halk edebiyatı ürünleriyle de ilgilenmiştir.

Halk Biliminin Halkın Yararına Kullanılması ve Fin Halk Bilimi Ekolü

İskandinav ülkeleri daha çok halk biliminin ulusal bütünlüğü sağlamadaki rolünden yararlanmıştır. Finlandiya’da 19. yüzyılın başlarında Lönrot Kalavela Destanı’nı derlemiştir. Aarne ve Krohn Fin ekolünü kuran kişiler olmuştur.

Halk Bilimi Ekollerinin Gelişmesinin Tarihçesi Nedir?

Halk bilimi içerisinde Taylor, Long ve Frazer İngiliz ekolü temsilcileridir. İngiliz halk bilimi, sadece ulusal kültürle sınırlı kalmamış, uluslararası çalışmalar yapmıştır.

Fransa’da Gennep önemli bir halk bilimcidir. (Folklor Elkitabı)

İlk halk bilimi müzesi ise İsveç’te kurulmuştur. 1886’da ise ilk halk bilimi kürsüsü yine İsveç’te –Oslo Üniversitesinde- kurulmuştur.

Günümüzde ABD de halk bilimi çalışmalarına kayıtsız kalmamaktadır.

Gelişmiş ülkeler, kendi halk bilimi eserlerinden yararlanarak çağdaş eserler oluşturmaktadır.

Türkiye’de Halk Bilimi Çalışmalarının Geçmişi Nedir?

1913’te Ziya Gökalp’ın makalesinde (Halka Doğru dergisinde) ilk olarak halkiyat olarak adlandırılmıştır. Bu makale yazıldıktan kısa süre sonra F. Köprülü ve T. Rıza Bölükbaşı’nın makaleleri yayımlanmıştır.

Özellikle Kunos (Türk Halk Edebiyatı), Nemeth ve Radloff gibi Türkologlar bu tarihten önce de Türk halk bilimi hususunda çalışmalar yapmıştır.

Ülkemizde kurulan ilk dernek Anadolu Halk Bilgisi Derneği’dir. (1927) Sonra adı Türkiye Halk Bilgisi Derneği oldu. Kurucusu Fahri Fındıkoğlu’dur. Bu derneğin çıkardığı Türk Halk Bilgisi mecmuası bizdeki ilk halk bilimi dergisidir. Derginin iki temel prensibi vardır. Bu prensipler bugün de halk biliminin temel unsurlarıdır:

Bilgiyi halktan alıp manevi dünyasını öğrenmek ve uygarlık çerçevesinin içerisine yerleştirmek.

1929’dan itibaren yayımlanan Halk Bilgisi Haberleri adlı dergi önemli bir yayındır. Daha sonra Eminönü Halkevinin çatısı altında devam etmiştir.

1932’de kurulan halkevleri, halk bilimi açısından çok önemli çalışmalar yapmıştır. Buralar âdeta bir halk bilimi merkezi hâline gelmiştir

Bu dönemde halk bilimi çalışmalarında gözle görülür bir artış olmuştur. Yurdun her köşesinde bulunan halkevleri konuya çok ciddi ve bilimsel olarak yaklaşmıştır. Yapılan bu hızlı çalışmalarla birlikte dönemine kıyasla çok olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Halkevleri kapandıktan sonra yeniden açılsalar da eski işlerliklerine dönememişlerdir.

Halkevleri insanların eğitimi için önemli kılavuz kitaplar yayımlamıştır. Örneğin Gennep’ten Boratav’ın çevirdiği “Folklor” adlı kitap buna örnektir.

Türk Halk Sanatlarını ve Ananelerini Tetkik Cemiyeti daha sonra adını Folklor Araştırmaları Kurumu olarak değiştirmiştir.

Bu konudaki önemli bir dernek de Türk Dil Kurumudur. Dil kurumunun oluşturduğu derleme ve tarama sözlükleri halk bilimi açısından önemlidir. Yine Türk Dili dergilerinde birçok halk bilimle ilgili çalışma yayımlanmıştır.

İlk kez 1936’da halk bilimi Ankara Üniversitesinde programa alınmıştır. Pertev Naili Boratav’ın katkılarıyla ilk halk bilimi arşivi oluşturulmuştur. Daha sonraki yıllarda özellikle Erzurum’da önemli çalışmalar yapılmıştır. Burada Umay Günay gibi hocalar yetişmiştir.

İlk halk bilim kürsüsü ise S. Veyis Örnek tarafından 1980-81 döneminde kurulmuştur. Kürsü 1994’te bölüm olmuştur.

Devlet tarafından ilk çalışmalar Millî Eğitimce organize edilen Millî Folklor Enstitüsü ile başlamıştır. Bugün için HAGEM. Şu an il kültür müdürlükleri arşivleme çalışmalarına devam etmektedir. Bu kurum tarafından 7’li yıllarda yayımlanan Türk Folklor ve Etnografya Bibliyografyası önemli bir eserdir.

Halk bilimi ekolleri

Her ekol kendine özgü değerlendirmeler yaparak amacına uygun yöntemler kullanmıştır. Bu yöntemler şu şekilde özetlenebilir:

  • Tarihsel ekol: Onlara göre halk bilim araştırmaları sadece tarihî belgelerin incelenmesi yoluyla yapılabilir. Bu yüzden, bu yolla yapılan çalışmaların olayın tüm yönlerini yansıtamayacağı savunulmuştur.
  • Coğrafi ekol: Tarihî ekolün eksiklerini tamamlamak için geliştirilmiştir. Toprak ve yöre özelliklerinin de halk bilimi üzerinde etkili olduğunu savunan görüştür. Tarihsel ve coğrafi ekol olayları belli bir yer ve mekân bağlamında açıklamaya çalışır. Bu iki ekol de bilgiyi taşıyıcılardan izole etmek ister.
  • Sosyolojik ekol: Toplum özelliklerini ön plana çıkaran yaklaşımdır. Toplumun halk bilimi ürününe olan etkisi incelenir. Tarihî ve coğrafi ekolle ilgilenenler olayın sosyolojik yanını da dikkate katmalıdır.
  • Psikolojik ekol: Bu görüşe göre toplumun daha çok psikolojik ve ruhsal özellikleri dikkate alınmalıdır. Bu açıdan Freud’dan etkilenmiştir. Onlar bilim ve uygarlığın folklordan doğduğunu söylemektedir. Onlara göre bugünkü kültür ve uygarlık ürünlerinin tümü geçmişteki bir düşünüş veya psikolojik yaklaşımın ürünüdür.
  • Fin halk bilimi ekolü (Tarihî-coğrafi ekol): Krohn kurmuştur. Bu yaklaşıma göre tarihsel ve coğrafi bilgiler kullanılarak yapılan çalışmalar kültürün kaynağını tespit için kullanılmalıdır. Ekol için bu açıdan kültürün yayılma yoları önemlidir.
  • Antropojik ekol: Kültürel ilişkileri olmayan kavimlerin aynı özellikleri göstermesi üzerine gelişmiştir. Bu da insanlar arasındaki biyolojik, düşünsel ve uygarlık gelişimi açısından olan paralelliği göstermektedir. Böylece kültürler arası çalışmalara hız verilmiştir.
  • İşlevsel ekol: Malinowski ve Gennep gibi bilim adamları destek vermiştir. Onlara göre önemli olan kültürün işlevidir. Köken işlevden sonra gelir. Bir ögenin eğer kültürde işlevi varsa –doğru veya yanlış olsun- o öge çıkınca toplumda bir boşluk doğar. Çünkü önemli olan mevcut ögenin toplum içerisindeki görevidir. Onlara göre etnoloji; folklor ve antropoloji arasında bir köprüdür. Bazı kültürel ögeler ikinci derecede yaşamlarını sürdürebilir. Gaz lambalarının süs eşyası olarak kullanılması gibi.
Özet
Halk Bilimi ve Halk Bilimi Ekolleri
Başlık
Halk Bilimi ve Halk Bilimi Ekolleri
Açıklama
Halk bilim, halk bilimi ekolleri, tarihi-coğrafi fin ekolü, işlevsel, antropolojik, psikolojik ekol nedir? Halk bilimini kuran kimdir?
Yayımcı
Simit Çay
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat (Akademik)
Logo

11 Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir