yaltırık ne demek

Yaltırık kelimesi Eski Uygur Türkçesinde ışık ve parıltı demektir. Bu kelime Türk Dil Devrimi yıllarında yeniden diriltilmeye çalışılmıştır. Bu amaçla “elektrik” kelimesinin yerine önerilmiş ama tutmamıştır. Kelime Eski Türkçedeki yaltırmak yani ışık saçmak, parlamak kökünden gelir. Ayrıca Eski Türkçede kelimenin yaltramak “parlamak”, yaltrak “ışık”, yaltrıklıg “parlak”, yaltrımak “parlamak” biçiminde kökteş kullanımları da vardır. Kelime Eski Türklerde o denli yaygın kullanılmıştır ki Yalturmak şeklinde yer ismi olarak da kullanımım mevcuttur. Kelimenin Eski Türkçedeki ve Cumhuriyet sonrasındaki anlamı farklıdır. Bu yüzden “Yaltırık ne demek?” sorusu sıkça sorulmaktadır. Nitekim Türkiye Türkçesindeki yıldız, yıldırım, ışık, yalım, yalın, alaz/yalaz kelimeleri *ya- fiil kökünden türemiştir. Örneğin yıldız kelimesinin ilk halinin *yaltır olduğu düşünülmektedir.

Türkçede *ya- “parla-” Kökünden Türeyen Kelimeler

Eskicil *ya- “parla-” kökünden birçok kelime türemiştir. Bunlardan en bilineni yıldız kelimesidir. Yıldız kelimesinin dışındaki kelimeler ise şunlardır:

Alkım ~ yalkım “gökkuşağı”; alav ~ yalav ~ yılav “alev”; yaşu- ~ yışı- “ışımak”; yılduz~ yulduz~ yüldüz~ ılduz~ ulduz “yıldız”; yalışla- ~ ılışla- ~ ilişle- “parlamak, tutuşmak, yanmak” vs. Kökten doğrudan doğruya türemiş “yay: yaz”, “yaz: bahar” gibi tek tük kelimeler dışında, ortaya çıkmış olan isim ve fiiller -l-, -k-, -n-, -p-, -r-, -ş- ǿ’li gövdelerden türemiş olarak görülmektedir: yaktı “ışık, aydınlık”, alaz~ yalaz “alev”, yula “kandil, meş’ale”, yandır- “yakmak”, yapur- “parlatmak, süpürtmek”, yaru- “aydınlanmak”, yarkıra- “parlamak, şimşek çakmak”, yaşu- ~ yışı- “ışımak”, yaşın “şimşek” vs.

Ayten, A. T. A. Y. (2006). Türkçede* ya-(parlamak) Kökü ve Türevleri. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten54(2006/2), 7-28.

KAYNAKÇA

Özkan, F. (2003). Yıldırım, Yıldız, Alev, Alaz/Yalaz, Işın ve Işık Kelimeleri Nereden Geliyor?. Bilig, (27), 157-178.

Türk Dil Devrimi, Güneş Dil Teorisi ve Maya Dili ile Türkçenin İlişkisi

yıllarındaki dil hassasiyeti ile ilgili bilgiler içeriyor. Türk Dil Devrimi'nin nedenleri nelerdi? Güneş Dil Teorisi neleri iddia ediyordu? Tüm bu… Daha Fazla

Aralık 3, 2020