Dönüşlülük Zamiri ve Örnekleri – Özneyi pekiştiren zamir

Dönüşlülük zamiri, Türkçede genellikle özneyi pekiştirmek amacıyla kullanılan kendi kelimesidir. Nitekim zamir türündeki “kendi” sözcüğü, yer yer farklı görevlerde de kullanılabilir. Bu yazımızda; bu zamirle ilgili video konu anlatımı, zamirin görevleri ve dönüşlülük zamiri örneklerini bulabilirsiniz.

Önemli noktalar

• Dönüşlülük zamiri kendi kelimesidir.
• Dönüşlülük zamirinin en önemli görevi özneyi pekiştirmektir.
• Türk Dil Kurumu, dönüşlülük zamirini iyelik ekleri alarak kişilerin öz varlığını anlatmaya yarayan kelimeler olarak tanımlamaktadır.

Öztekten bu zamiri şu şekilde tanımlar:

Bir hareketin yapıcısı veya olucusu ile o hareketten etkilenen veya hareketi etkileyenin, yani fiilin öznesi ile nesnesinin veya tamlayıcısının aynı olması durumunda ortaya çıkan dil birimidir.

Öztekten, s. 102

Türkçede dönüşlülük zamiri olarak kullanılan yegâne kelime “kendi“dir. Bunun dışında diğer Türk lehçelerinde “öz” kelimesi de kullanılır. Öz kelimesi Türkiye Türkçesinde genellikle sıfat görevinde kullanılır: öz evlat vb.

Dönüşlülük adılı cümlede genel olarak pekiştirme işlevindedir. Bu sebeple bu zamiri cümleden çıkarmak cümlede genellikle bir eksikliğe neden olmaz. Yine de bu dönüşlülük adılının anlatım bozukluğu yaptığı anlamına gelmez. Cümle ögelerine ayrılırken bu zamir, özne pekiştiricisi olarak cümle dışı öge kabul edilmelidir.

Dönüşlülük Zamiri ve Pekiştirme İşlevi

Dönüşlülük zamirinin Türkçedeki en önemli görevi pekiştirme yapmaktır. Çünkü Türkçede dönüşlülük adılı, öznenin gücünü pekiştirir. Bu şekilde bir cümlenin ögelerine ayrılması esnasında kendi kelimesine “özne pekiştirici” notu düşülmelidir.

Örneğin “O, kapıyı kendi örttü.” cümlesinin öznesi “o” kişi zamiridir. Bu cümledeki kendi kelimesini kaldırsak bile cümlenin anlamında kesin bir daralma olmaz. Buradaki kendi kelimesi dönüşlülük zamiri olup pekiştirme görevini icra etmektedir. Bu durumda cümle ögelerine ayrılırken “kendi” kelimesine pekiştirme demek gerekir.

Dönüşlülük zamirinin bir diğer kullanımı isim tamlamalarındaki onun, benim, senin şeklindeki ilgi eki almış kişi zamirlerinin yerini tutmaktır. Kendi kelimesi ve sayılan bu kişi zamirlerinin ortak noktası isim tamlamalarındaki iyelik ekini pekiştirmektir. Çünkü onun evi yandı, kendi evi yandı veya evi yandı örneğindeki tüm yapılarının hepsi aynı anlamı taşır. Buradaki onun ve kendi kelimeleri pekiştirme konumundadır.

Dönüşlülük ve Anlatım Bozukluğu

Kendi kelimesi yukarıda da anlattığımız gibi görev olarak bir pekiştireçtir. Bu sebeple anlatım bozukluğuna neden olmaz. Pekiştirmeler anlamı kuvvetlendirir.

Kendi kelimesinin yerine kendisi kelimesini kullanmak da anlatım bozukluğu sayılamaz. Her iki kelimenin de birbirinin yerine konmasında bir sakınca yoktur. Kendi şeklinde kullanımı durumunda, yalın hâlde bir zamirdir. Kendisi dendiğinde ise tamlayanı düşmüş bir isim tamlaması olarak kullanılır.

Dönüşlülük adılı, cümlede temel olarak zaten pekiştirme işlevini içerir. Eğer kendi zamiri anlatım bozukluğu yapsaydı hiçbir cümlede bulunmaması gerekirdi.

Kendi kelimesinin türü

Kendi kelimesi dönüşlülük zamiri veya zarf olarak karşımıza çıkar. Bu kelime sıfat olarak kullanılmaz. Öz kelimesi Türkiye Türkçesinde dönüşlülük zamiriyle yapılması gereken sıfatları yapar. Hatta birçok kez bu yolla isimler türetir.

Kendi kelimesi yaygın olarak dönüşlülük zamiri ve yukarıda da açıkladığımız pekiştirme görevini icra eder. Bunun yanında bu kelime özellikle ikilemeler yoluyla zarf olur. Örneğin “Kendi kendine konuşuyor.” dendiğinde “kendi kendine” yapısı zarftır.

Dönüşlülük Zamiri: Kök ve Etimoloji

Dönüşlülük adılı olan kendi kelimesine Eski Türkçede kentü biçiminde kullanılmıştır. Bu kelimenin yanında Eski Türkçede öz kelimesi de dönüşlülük zamiri konumundadır. Kelimenin kökü tam olarak bilinmediğinden bu kelimeyi kök olarak kabul etmek gerekir. Bu konuda Meriç Güven şunları söylemektedir:

Asıl şahıs zamirlerinden daha kuvvetli bir ifadeye sahip ve anlam bakımından berkitilmiş olan şahıs zamirlerine “dönüşlülük zamirleri” denir. Bugünkü Türkiye Türkçesinde dönüşlülük zamiri kendidir. Fakat kendinin zamir olarak dönüşlülük ifadesi ile kullanıldığı örnekler fazla değildir. Kendi başta “öz ve asıl” olmak üzere nefs, derun, bizzat, bahusus, özellik ve tekit gibi fonksiyonlar taşır. Oğuzca unsur olan kendinin kökeni belli değildir. Morfolojisi ve etimolojisi ile ilgili görüşler farklı, izah ve açıklamalar çeşitlidir. Zamir ve isim olarak farklı kullanımları olan “kendi”nin, en az iki veya daha fazla kelimeden meydana gelen öbeklerinde, kurallı bir düzenek ve bu düzeneği işleten dil bilgisel sistem vardır. 

Türkçede Kendi Zamiri