İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

İlk Kadın Tiyatro Oyuncusu: Afife Jale

Türk kültür hayatındaki ilk kadın tiyatro oyuncusu Afife Jale’dir. Bu yönüyle Afife Jale, Türk tiyatrosu için sembol bir tiyatrocudur. Kısacası Müslüman-Türk kadınlarının tiyatro sahnesinde yer almasında öncü isim olmuştur. Bu çalışmada Afife Jale’nin ve Türk kadınının tiyatro sahnesinde yaşadığı zorluklardan bahsedilmiştir. Ayrıca Atatürk’ün Türk kadın tiyatrocularına olan desteğinden ve diğer kadın tiyatro sanatçılarından da söz edilmiştir. Sonuç olarak, Afife Jale’nin tiyatro ısrarı sayesinde kadının sahneye çıkışına engel olan düşünce duvarlarının yıkıldığı gözler önüne serilmiştir.

Türk Tiyatrosunda Kadın

Tiyatronun ilk zamanlarında da kadınların sahneye çıkmada problemler yaşadığı belirtilmektedir. İlk zamanlarda kadın şamanlar, büyücüler olsa bile ilkel toplulukların büyük çoğunluğunda hem törenlere katılanlar hem de büyücüler erkeklerden seçilmektedir. Birçok yerde kadınlara seyircilik bile yasaklanmıştır (Fuat, 2010: 20) Bu sebeple ilk Türk kadın tiyatro oyuncusu sahneye ancak 20. yüzyılda çıkabilmiştir.

Cumhuriyet Dönemi öncesinde Osmanlı tiyatro yaşamında Türk ve Müslüman kadınların sahneye çıkma olanağı bulunmamaktadır. Meşrutiyet Dönemi’nde yazarların çoğu kadının sahneye çıkmasını savunmuş, kimileri bunu Türk kadınının toplum içindeki yerinin sağlamlaşması için istemiştir. Kadının sahneye çıkmasını ya da kadınlarla erkeklerin oyunları birlikte izlemelerini savunan yazıların önemli yerleri sansür edilmiştir (And, 2014: 119).

Geleneksel tiyatroda ise kadının rollerini erkek oyuncular üstlenerek Batı tarzı tiyatronun ülkemize girmesi ile birlikte kadın rolleri Müslüman olmayan azınlık ve özellikle de Ermeni kadınları tarafından oynanmaya başlanmıştır (Duman, 2015: 65). Müslüman kadınların sahnede görünmeleri “günah” sayıldığı için Cumhuriyet Dönemi’ne kadar, sahne yaşamı açısından kadın rollerinin Ermeniler tarafından oynandığı bilinmektedir (Duman, 2015: 69).

Afife Jale: Türk Kadınının Tiyatro Serüveni

Bu dönemin Dar’ülbedayi ve Türk tiyatrosu bakımından en önemli olayı Meşrutiyet’in bitimine yakın Afife (Jale) isminde ilk kez bir müslüman Türk kadınının sahneye çıkmasıdır (Suner, 1995: 13).  Nitekim bu karanlık anlayışın içerisinde 1902 yılında İstanbul Kadıköy’de dünyaya gelen Afife Jale, Müslüman Türk kimliğini gizlemeden sahneye çıkan ilk kadın oyuncu olmuştur (Dinçer, 2017: 83). Kısacası karşılaştığı birçok zorluğa rağmen oyuncu olmayı seçen Afife Jale Türk kadın oyuncular için bir milattır (Karacabey, 1995: 9).

Mustafa Kemal Atatürk, Türk kadın tiyatrocuları her fırsatta desteklemiş ve “Türk kadını tiyatro sahnesine çıkmazsa, tiyatro gelişmez.” demiştir. Atatürk’ün destekleriyle özellikle Türk kadınlarının sahnelerde yer alması gerçekleşmiştir (Yıldırım, 2017: 244). O güne kadar sadece Hristiyan kadınlarına açık olan tiyatro kapıları ilk kez Türkiyeli kadınlara açılmış ve Afife Jale, Darülbedai’ye adım atmıştır (Özdemir, 2009: 11).

Afife’yi 1923 yılında Atatürk’ün teşviki ile Dârülbedayi’nin İzmir turnesinde sahneye çıkan Bedia (Muvahhit) Hanım izlemiştir (Suner, 1995: 13). Afife Jale’nin ardından Bedia Muvahhit sahnelerdeki ilk Müslüman kadın sanatçı olurken Neyyire Neyir, Nazire Sedat ve arkalarından çok sayıda sanatçı sahnelerde rol almışlardır (Yıldırım, 2017: 244).

Dârülbedayi’nin ilk Müslüman kız öğrencileri Afife, Refika, Behire, Memduha ve Beyza hanımlar olmuştur. Bu öğrencilerin kuruma katılımı Temâşâ dergisinin 16 Ocak 1919 tarihli sayısında Dârülbedayi’ye katılan Türk hanımların sayısının beş altıya yükseldiği duyurulmuştur (Dinçer, 2017: 88).

Eylül 1919’da Reşat Rıdvan Bey’in adapte etmiş olduğu Tatlı Sır adlı piyesi temsil edilirken Perihan Hanım isimli küçük bir Türk kızı bu eserde gerek yaş gerek önem dolayısıyla ufak bir rolde görev almıştır (Fuat, 2010: 241). 1920’de yine Perihan Hanım, Üvey Kardeşler adlı oyunda rol almış ama sonra bu işi sürdürememiştir (Fuat, 2010: 241).

Afife Jale’nin Sahneye Çıkışı

Afife Jale’nin sahneye çıkışı Birinci Dünya Savaşı’nın sonu ile Ankara’da milli hükümetin kurulduğu zamana denk gelmektedir (Dinçer, 2017: 83). Sahneye çıktığı için birçok kereler polis kovuşturmasına uğrayan, tevkif edilen Afife Hanım, kendi yılmadığı, her fırsatta sahneye çıktığı, turnelere katıldığı gibi, başka Türk kadınlarını da tiyatro yaşamına atılmaya yüreklendirmiştir (Fuat, 2010: 241).

Odalık oyununda oynarken alıkonulduğu ve Afife’nin ancak makine dairesinden kaçırılarak kurtarıldığı belirtilmiştir. 1920 yılında Darülbedâyi’de, Hüseyin Suat (Yalçın) Yamalar adlı oyununu sahne hazırlığındadır. Nitekim bu oyunda Emel adlı kızı oynayan Eliza Binemeciyan topluluktan ayrılıp, yurtdışına gittiği için bu görevi üstlenecek bir kadın oyuncu aranmaktadır. Bu rol için seçilen Afife, Kadıköy’de Apollon Tiyatrosu’nda sahneye çıkmıştır (And, 2014: 119).

Sonraki haftalarda iki ayrı oyunda –Tatlı Sır ve Odalık– daha oynayan Afife Jale, dinî kurallara karşı gelmek ve namusunu unutmak gibi nedenlerle Kadıköy emniyet amirinin emriyle gözaltına alınmak istenmiştir (Dinçer, 2017: 90). Bu dönem yaşanan tüm bu gelişmeler üzerine Afife’nin bu öncülüğünü alkışlayan bazı ileri gelen kimseler polis müdürü Tahsin Bey’in bu işe göz yummasını sağlamışlardır (Duman, 2015: 74). Oyunlar sırasında çevresindekilerin yardımıyla birkaç kez kaçmışsa da bir gün Kadıköy iskelesinde yakalanarak karakola götürülmüş, tanınmış Dârülbedayi oyuncularının polis müdürü Tahsin Bey’le konuşmasından sonra salıverilmiştir (Dinçer, 2017: 90). Duman çalışmasında sonrasında yaşanan gelişmeleri şu şekilde özetlemiştir:

1921’de İçişleri Bakanlığı’nın bir kararı ile Belediye, 27 Şubat 1921 tarihli ve 204 sayılı bildiriyi yayınlayarak Darülbedayi yönetim kuruluna göndermiştir. Buna göre Müslüman kadınların sahneye çıkarılmaması istenmiştir. Belediyenin yazdığı ikinci bir yazıda ise (8 Mart 1921) Afife’nin tiyatro topluluğundan çıkarılması zorunlu kılınmıştır. Yönetim kurulu bunun üzerine Afife’yi Darülbedayi’den çıkarmıştır” (Duman, 2015: 74).

Sahneden Dışlanması ve Ölümü

İlk Türk kadın tiyatro sanatçımız olan Afife Jale’nin trajik hayat öyküsü tiyatro oyuncusu kimliğini uzun süre sürdürememesine yol açmıştır.

Yönetimle yaşadığı sorunlar sebebiyle Dârülbedayi’den kovulan ve tiyatrodan dışlanan Afife sonrasında fiziksel ve psikolojik sorunlar yaşamıştır. Doktor önerisiyle morfin kullanmaya başlayan Afife Jale, süreç içesinde bağımlı olmuştur. Birkaç yıl sonra Burhanettin Tepsi Kumpanyası ile Anadolu’da turnelere çıkmış, daha sonra da Fikret Şadi’nin Milli Sahne’siyle çeşitli şehirlerde temsiller vermiştir. Bütün baskıya, polis kovuşturmasına rağmen bundan sonra Burhanettin topluluğunda Seniye, Yeni Sahne’de Şaziye (Moral), Münire (Neyire Neyir), Bedia (Muvahhit), Millî Sahne’de Huriye ve Hikmet, Ruhat gibi Türk kadınları Afife’yi izlemişlerdir (And, 2014: 119-120). Onunla birlikte Seniye, Mebrure, Leman, Huriye, Hikmet, Ruhat hanımlar Türkiye’nin çeşitli kentlerinde sahneye çıkmışlardır.

Şaziye Hanım “Ferah Tiyatrosu”nda Afife Hanım ile birlikte sahneye çıktığı için tevkif edilip mahkemeye verildiyse de küçük bir tiyatro topluluğuna katılarak Anadolu’ya geçmiştir. 1923’te Kemal Film’in çektiği Ateşten Gömlek filminde iki Türk kızı, Bedia Hanım ile Münire Hanım, rol almışlardır. (Fuat, 2010: 241).

Uyuşturucu bağımlılığından kurtulamayan Afife Jale, son yıllarını Darülbedayi’deki dostlarının yardımıyla yatırıldığı Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinde geçirmiştir. Ardından hastanenin morfimanlar koğuşunda 24 Temmuz 1941’de vefat etmiştir. Afife Jale’nin anısını yaşatan tiyatro ödülleri, mekânlar, belgesel, film, senaryolar ve müzik projeleri bulunmaktadır. Bunlardan, Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri, Ortaköy Afife Jale Kültür Merkezi, Afife Jale Sahnesi, Yüzyılın Aşkları; Afife ve Selahattin belgeseli, Kilit ve Afife filmleri, Nezihe Araz’ın Afife Jale senaryosu, Turgay Erdener’in 1998’de bestelediği Afife Jale Bale Süiti ile Selva Erdener’in soprano Afife adlı eseri öne çıkanlar arasındadır (Duman, 2015: 72-73).

Zorlu bir yaşam yolculuğunun ardından tiyatro sahnesinde tüm kadınlar için bir sembole dönüşen Afife Jale, tarihimizde silinmeyecek izler bırakmıştır. Onun tiyatro rüyası kendisi ve sonrasındaki kadınlar için hakikate dönüşmüştür. Onun açtığı yolda Türk kadını sahnede daha özgür bir şekilde boy göstererek kendisinden mahrum edilen haklarını geri kazanmıştır.

Kaynakça

And, M. (2014) Başlangıcından 1983’e Türk Tiyatro Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.

Dinçer, F. (2017). Modernleşme Sürecinde Tiyatroda Kadın Kimliğinin Sorgulanması: Afife Jale Örneği. Kültür ve Siyasette Feminist Yaklaşımlar, 33, 83-96.

Duman, O. Ö. (2015). Darülbedayi’den Tiyatro’ya Atipik Modernist Bir Kadın: Afife Jale ve Dönemi. Tarih Okulu Dergisi, 23, 63-83.

Karacabey, S. (1995). Gelenekselden Batı’ya Türk Tiyatrosu. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 12 (12), 1-10.

Özdemir, G. (2009). Türk Kadınının Toplumsal Konumunun Gelişim Süreci. Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1-15.

Suner, L. (1995). Cumhuriyet Döneminde Tiyatroların Kurumsallaşması. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 12 (12), 11-16.

Yıldırım, G. (2017) Kültürel Diplomasi ve Uluslararası Halkla İlişkiler Çerçevesinde Cumhuriyetin İlk Yıllarında (1923-1938) Türk Kültürü ve Sanatının Uluslararası Alanda Tanıtımı. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, Atatürk Haftası Özel Sayısı, 221-256.

Özet
İlk kadın tiyatro oyuncusu: Afife Jale
Başlık
İlk kadın tiyatro oyuncusu: Afife Jale
Açıklama
Afife Jale, Türk tarihindeki ilk kadın tiyatro oyuncusu olup Türk tiyatro tarihinde Neyyire Nehir ve Bedia Muvahhit ile özel yere sahiptir.
Yayımcı
Tolga Alver
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat (Akademik)
Logo

Bir yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir