Çoğul Eki – Çokluk Eki İşlevleri ve Kesme İşareti ile Yazımı

Çoğul eki veya çokluk eki, Türkçede bir ismin sayısal niceliğini artırmak amacıyla kullanılan -lar, -ler ekidir. Akademik alanda çoğul ekinin yerine çokluk eki terimi de yaygındır. Çoğul eki, özel isimlere eklendiği zaman kesmeyle ayrılmaz. Yani Türk’ler değil Türkler ifadesi doğrudur. Yine Aliler veya Ali Beyler derken de buradaki -ler eki ayrılmaz. Bunun istisnaları yazının devamında belirtilmiştir. Aynı zamanda çoğul eki fiillere gelmez. Fiillere gelen -lar, -ler eki üçüncü çoğul şahıs ekidir.

Türkçede çokluk eki denildiğinde aklımıza ilk gelen -lar (-ler) ekidir. Bir yüz yıl geriye gittiğimizde çokluk kavramının başka eklerle karşılandığını görürüz. Bunlardan biri Arapça kökenli -at eki olup günümüzde bununla kullanılan kelimelerimizin sayısı azımsanmayacak ölçüdedir.

Hamza Zülfikar

Sayılara gelen -lAr eki, sayı eğer rakam durumundaysa kesme işareti ile yazılmalıdır. 2’ler şeklindeki yazım buna örnektir. Ancak eğer sayıları yazı ile yazıyorsak kesme işareti kullanmayız. Örneğin ikiler kelimesindeki -lAr ekini ayrı yazmayız.

Türkçede -lar, -ler eki kullanmadan da çokluk yapmak mümkündür. Çünkü bazı kelimelerin anlamları kendiliğinden çoğuldur. Bu tarz isimlere topluluk adı denir. Örneğin ordu kelimesi herhangi bir ek almamıştır. Fakat birden fazla insanın içerisinde yer aldığı bir topluluğu ifade eder.

Aslında Göktürkçe betiklerde ve Eski Uygur Türkçesi metinlerinde yani Eski Türkçede -lar, -ler ekinden başka çokluk yapan ekler de vardır. Bu çokluk ekleri +An ve +İt biçimindedir: eren “erler”, tigit “tiginler” vb. Ancak bu ekler zamanla kullanımdan düşmüştür.

Çokluk eki, sadece isimlerin niceliğini artıran bir ek değildir. Nitekim bu ekin birçok işlevi vardır. Şimdi gelin bu işlevleri inceleyelim.

1. Çoğul Ekinin Cümleye Kattığı Anlamlar

Çoğul eki yani çokluk eki, Türkçede on temel işleve sahiptir. Yani bu ekin tek işlevi bir nesnenin ya da durumun çok sayıda olduğunu belirtmek değildir. Ekin cümleye kattığı anlam ve işlevler şu şekilde sıralanabilir:

1. İsimlere gelir ve böylelikle geldiği kelimeden çok sayıda olduğunu bildirir: evler, arabalar vb. Bu, ekin temel işlevidir.
2. Onluk yılları ifade etmek için kullanılır. Nitekim Türkçede onluk yıllar bir kelime ile değil, çokluk eki ile yapılır: 80’ler vb.
3. Çokluk eki bazen belirsizlik veya yaklaşıklık amacı taşır. Örneğin “Bir zamanlar çok mutluydu.” cümlesinde ekin amacı belirsizlik oluşturmaktır.
4. Aile ve soy isimleri yapar: Aliler vb.
5. Ulus ve köken merkezli topluluk isimleri yapar: Türkler, Araplar, İngilizler vb.
6. Nezaket bildirmek için kullanılır: Ahmet Beyler gelmiş.
7. Abartma işlevi vardır: Boğazlarım ağrıyor.
8. Düşünceyi geliştirme yolları içerisinde yer alan sayıp dökme amacıyla kullanılır: Covid-19 salgınında okullar, iş yerleri, kafeler, restoranlar kapandı.
9. Bir konudaki sınırlı örnekler sıralandığında, bu örneklere yenilerinin de eklenmesinin mümkün olduğunu ima eder: Bu topraklardan Nene Hatunlar, Yunus Emreler, Mevlânâlar geçmiş.
10. Zaman ifadelerindeki, özellikle de günün vakitlerindeki, tekrarı belirtmeye yarar: Akşamları hep çay içerim.

2. Çoğul Ekinin Kesme İşareti ile Yazımı

Türkçede çokluk eki, özel isimlere eklendiğinde ayrılmaz. Nitekim bu ekten sonra gelen ekler de aynı şekilde bitişik bir yazıma sahiptir. Bununla birlikte Toros Dağları, Olimpiyat Oyunları gibi tamlamalara gelen ekler çokluk eki içermelerine rağmen çokluk ekinden sonra iyelik eki aldıkları için kesme işareti ile ayrılır.

Ahmet Beyler, Osmanlılar ve Türkler gibi kullanımlarda -lAr eki bitişiktir. Çekim ekleri içerisinde özel isimlere geldiğinde bitişik yazılan tek ek -lAr ekidir. Yine de bu durumun bazı istisnaları vardır. İstisnalar için “Toros Dağları nasıl yazılır?” bölümüne bakınız.

Bu durumda doğru yazımlara şu örnekleri sıralayalım:

1. Ahmet Beyler okula uğramışlar.
2. Osmanlıları Avrupa yeni tanımıştır.
3. Türklerden artık bir medeniyet inşası bekleniyordu.
4. Ahmetler dün bize gelmişti.
5. Olimpiyat Oyunları’nı dört gözle bekliyorum.
6. Toros Dağları’nı bir kağnı ile aşmıştık.

2. Toros Dağları nasıl yazılır?

Toros Dağları, Munzur Gözeleri gibi yapılarda her iki kelimenin de baş harfi büyük yazılır. Çünkü dağ, nehir ve ırmak gibi yer şekillerine dair adlar özel bir isimden sonra geldiklerinde büyük yazılır: Alp Dağları, Ağrı Dağı, Toros Dağları, Tuz Gölü, Sakarya Irmağı vb.

Not: Toros Dağları gibi tamlamalar her ne kadar çoğul eki alsa da bu tamlamalara gelen ekler kesme işareti ile ayrılır. Bu duruma TDK’nin sitesindeki Kâşgarlı Mahmud adlı metindeki şu cümleyi örnek verebiliriz:

1057 yılında yaşanan kanlı darbeden sonra kırk dokuz yaşında Pamir Dağları’ndaki sarp Muk geçidini aşıp ülkesinin sınırları dışına çıkan Kâşgarlı Mahmud, Türkistan bölgesini adım adım dolaşarak Türk toplulukları arasında yaşamaya başlamıştır.

TDK

3. Çoğul Ekinin Şahıs Eki ve İyelik Eki ile Karışması

Türkçede çokluk ekleri, sıklıkla şahıs ve iyelik ekleri ile karışır. Çünkü bu ek, fonetik olarak bazı durumlarda bu eklerle aynı görünümdedir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:

• Yalnızca isimlere gelir. Fiillere gelmez. Fiillere gelen -lar, -ler eki çoğul eki değil şahıs ekidir. “Kapıyı hızlıca kapattılar.” cümlesindeki -lar eki, üçüncü çoğul şahıs ekidir.
• Bazen bu ek, üçüncü çoğul şahıs iyelik eki ile de karışır. Onların evleri, dün akşamki yangında kül oldu. Yanan evdeki bu çocuklar, devlet tarafından koruma altına alındı. Bu örnekte -leri eki iyelik ekidir. Çünkü burada çok olan ev değil, evin içerisinde yaşayanlardır.
• Geniş zaman ekinden önce isimden fiil yapan -la, -le eki geldiği zaman da dikkatli olmak gerekir. “Güzel bir gün bizi bekler.” cümlesindeki “ler” çoğul eki değildir. Burada isimden isim yapan -le eki ve -r geniş zaman eki birleştiği için sanki çoğul ekiymiş gibi gözükmektedir.