İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Eski Uygur Türkçesi Eserleri

Eski Uygur Türkçesi eserleri, Göktürkçe Dönemi‘nin bitmesiyle verilmeye başlanan yapıtlardır. Eski Uygur edebiyatı çeviri merkezli bir edebiyattır. Bu dönemde Çince, Tibetçe ve Soğdça eserler, Budist (Burkancı) Uygur edebiyatına kazandırılmıştır. Özellikle Bin Buda Mağaraları (Ming Öy) içerisinde sayısız sayıda Uygur eseri ortaya çıkmıştır. Mani dili çevresinde ise Irk Bitig ve Aprin Çor Tigin’in şiirleri önemlidir. Eski Uygur Türkçesinin en önemli budist ve Manici eserleri şunlardır:

  1. Altun Yaruk,
  2. Sekiz Yükmek,
  3. Üç İtigsizler,
  4. Aç Pars Hikâyesi,
  5. Çaştani Beg Hikâyesi,
  6. Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin,
  7. Maitrisimit,
  8. Ölüler Kitabı (Totenbuch),
  9. Asil Dinin Nilüfer Çiçeği,
  10. Amitabhasutra,
  11. Kimkoki Atlıg Vaçraçitak Sudur,
  12. Yitikensudur,
  13. Hüentsang Biyografisi,
  14. Dantipala Beg Hikâyesi,
  15. Kşantii Kılguluk Nom.
  16. Irk Bitig (Mani),
  17. Bir Aşk Şiiri (Mani).

Yukarıda verilen önemli eserlerden son ikisi hariç tamamı Budist Uygur edebiyatına aittir. Şimdi gelin bu eserleri tanıyalım.

Budist Eski Uygur Metinleri

Budist Uygur edebiyatı, Eski Uygur Türkçesi içerisindeki ana koldur. Y ağzına dayanır. Bu dönemde aşağıdaki tarzlardaki eserler verilmiştir:

  • Sutralar: Budizm’e ait akait kitapları.
  • Vinayalar: Budizm’in ilmihal kitapları.
  • Abhidharmlar: Budist felsefe kitapları.
  • Sutralar: Budist vaaz kitapları.
  • Mektuplar,
  • Tövbe kitapları,
  • Şiirler,
  • Biyografiler.

Budist eserler, genel itibarıyla çeviri olmaları sebebiyle edebî kalıcılık yönünden zayıftır. Bu konuda özellikle Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek’in daha kalıcı olmasının sebebi, bu eserlerin isimleri de dâhil olmak üzere Türkçeye adapte edilmiş olmalarıdır. Şimdi Budist edebiyatın önemli eserlerini tanıyalım:

1. Altun Yaruk

Suvarbaprabhasasutra adıyla da bilinir. Altın ışık anlamına gelir. Eserin içerisinden Budizm’in esaslarına dair vaazlar yer alır. Seli Tutung tarafından Çinceden çevrilmiştir.

Eski Uygur edebiyatının en bilinen eseridir.

2. Sekiz Yükmek

Budist Uygur edebiyatının Çinceden çevrilen eserlerinden biridir. Eserde bilinçli bir Budist nasıl olunacağına dair bilgiler yer alır. “Sekiz Yığın” adıyla bilinen eserle ilgili çalışmaları T. Haneda başlatmıştır (Şen, 2005).

3. Üç İtigsizler

Aslında Abidarim Kıınlıg Koşavarti Şastir olarak bilinen eserin bir parçasıdır. Sanskritçeden çeviridir. Sanskritçe kökenli söz varlığı ile dikkat çeken bir eserdir.

4. Aç Pars Hikâyesi

Altun Yaruk içerisinde yer alan bu hikâyede iyi bir insan olmanın kendini iyilik uğruna feda etmekle mümkün olduğu teması işlenir. Hikâyede Budist bir rahibin kendisini yavrularıyla açlıktan ölmek üzere olan bir parsa yem etmesi anlatılır. Budist Uygur edebiyatının edebî yönü en yüksek metinlerindendir.

5. Çaştani Beg Hikâyesi

Eski Uygur Dönemi çatik tarzındaki eserlerdendir. Hikâyede, Çaştani Beg ülkesine hastalık getiren şeytanlarla mücade eder. Şilazin adlı bir tercüman eseri, Toharcadan Eski Uygur Türkçesine çevirmiştir.

6. Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin Hikâyesi

İyi Kalpli Prens ve Kötü Kalpli Prens hikâyesi olarak da bilinir. Eserin yazılış tarzı sahne tekniğine uygundur. Bu sebeple tiyatral özellik gösterdiğini düşünenler vardır. Eserde, dünyadaki kötülüğü engellemek amacıyla bir mücevhere ulaşmak için verilen mücadele anlatılır.

7. Maitrisimit

Maitrisimit, Türk edebiyatındaki ilk geleneksel tiyatro metnidir. Nitekim bir körünç örneğidir. Maitrisimit’te Burkan Maytreya’nın faziletleri anlatılır. Toharcadan çeviridir.

8. Ölüler Kitabı

Totenbuch olarak da bilinen bu kitap Eski Uygurlar arasında ölen kişilerin not edildiği bir listedir.

9. Asil Dinin Nilüfer Çiçeği

Asıl adı Saddharmapundrikasutra’dır. Budizm’in Mahaya’na mezhebine ait kuralların anlatıldığı bir kitaptır.

Manici Eski Uygur Metinleri

Manici Uygur edebiyatı özellikle Uygurların Mani dinini kabul etmesi ile gelişmiştir. Bu edebiyat konu Eski Uygur Türkçesinin n ağzı özelinde gelişmeye başlamıştır. Bu kolun en önemli eserleri Aprin Çor Tigin tarafından yazılan şiirlerdir. Ayrıca bir fal kitabı olan Irk Bitig de Manici çevrede yazılmıştır.

Manici ve Burkancı edebiyatın dışında Eski Uygurlar arasında İslam ve Hristiyanlığın Nesturi mezhepleri de yaygındır. Bu çevreler de mezar taşları ve kısa şiirler gibi küçük çaplı eserler meydana getirmiştir.

Uygur Türkçesinin ses ve şekil özellikleri için aşağıdaki kaynaktan yararlanabilirsiniz:

Bk. Orhun ve Uygur Türkçesi arasındaki farklar

Kaynakça

Eraslan, Kemal (2012). Eski Uygur Türkçesi, Ankara: Türk Dil Kurumu.

Şen, Serkan (2005). Türkçe’nin ‘Banyo’ Karşılığında Bilinen İlk Sözcüğü: Sukıngu. Bilig, (34), 83-90.

Özet
Eski Uygur Türkçesi Eserleri
Başlık
Eski Uygur Türkçesi Eserleri
Açıklama
Eski Uygur Türkçesi eserleri, özellikleri; Altun Yaruk, Sekiz Yükmek gibi Budist Eski Uygur metinleri, Burkancı ve Manici tercüme metinler.
Yayımcı
Ensar KILIÇ
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo

Bir yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir