İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Göktürkçe Ses ve Şekil Bilgisi | Orhun Türkçesi | Göktürk Dönemi Türk Dili

Göktürkçe, Göktürk Devleti olarak bilinen tarihteki Türk adıyla kurulan ilk devletin hüküm sürdüğü 552-744 arasındaki Türk dili döneminin adıdır. Bu dönemde yazılan eserlerde 38 harften oluşan Göktürkçenin ses özellikleri için özelleşmiş Göktürk alfabesi kullanılmıştır. Göktürk Yazıtları döneminin ve Türk edebiyatının ilk edebî eseridir. Göktürkçe aynı zamanda Köktürkçe veya Orhun Türkçesi olarak da bilinir. Bu yazıda Göktürkçe olarak bilinen tarihî lehçenin ses ve şekil bilgisi özelliklerini bulabilirsiniz. Yazılarımızdaki başlıklara aşağıdaki bağlantılara tıklayarak ulaşabilirsiniz:

  1. Göktürkçe Kavramı
  2. Göktürkçe Ses Özellikleri
  3. Göktürkçe Şekil Bilgisi
  4. Göktürk Alfabesi ve Göktürk Alfabesinin Kökeni

1. Göktürkçe Kavramı

Bu kavramın kullanımı Türk Kağanlığı’nın adlandırılmasıyla ilgilidir. Nitekim Türk Kağanlığı, konuşma ve basın dilinde Göktürk Devleti olarak yaygınlaşmıştır. Bununla birlikte Türkoloji metinlerinde Göktürkçe yerine Orhun Türkçesi veya Köktürkçe kavramlarının da sıkça kullanıldığı görülmektedir.

2. Göktürkçe Ses Özellikleri

Göktürkçenin temel ses özellikleri şunlardır:

  1. Birçok ses Göktürkçede yalnızca ötümsüz hâlleriyle bulunur. /c, f, ğ, h, j, v/ seslerindeki ötümlüleşme hadisesi daha sonraki dönemlerde gerçekleşmiştir.
  2. Yaygın olarak nazal n olarak bilinen damak ŋ’si ve ayrıca palatal ń Göktürkçede yaygın olarak kullanılır.
  3. Göktürkçede kapalı é sesi ile birlikte toplamda 9 ünlü bulunur. Ünsüz sayısı ise 19’dur.
  4. Asli uzunluklar Göktürkçede korunmuştur: ât, köök vb.
  5. Kelime başlarındaki /k/ ve /t/ sesleri ötümlüleşmemiştir: tag “dağ”, kel- “gel-“, küç “güç” vb.
  6. Ötümlü /b/ sesi kelime sonunda bulunabilir: eb “ev”, sub “su” vb.
  7. Kelime içindeki ve sonundaki /g/ sesleri erimemiş/değişmemiştir: atlıg “adlı”, arıg “arı, temiz”, edgü “iyi”, ilgerü “ileri”, egri “eğri”, tag “dağ” vb.
  8. /d/ seslerindeki sızıcılaşma henüz karakteristik hâle gelmemiştir: adak “ayak”, adrıl- “ayrıl-” vb.
  9. Kapalı é sesleri, e sesine dönüşmemiştir: béş “beş”, yéti “yedi” vb.
  10. Kelime başlarındaki /b/ sesinde /v/’ye dönüşme görülmez: bar “var”, bar- “bar-“, bir- “vir-” vb.
  11. Oğuz grubunda bol- “ol-“ fiilinde eriyen /b-/ Göktürkçede korunur.
  12. Kalınlık incelik uyumu sağlam olan Göktürkçede, dudak uyumu tam anlamıyla gelişmiş değildir.
  13. Akıcı seslerden (l, n, r) sonra ötümsüz ek girişleri tercih edilir: altı “aldı”, kontur- “kontur” vb.
  14. Ünlüler kelimelerin tüm konumlarında kullanılır. Bazı ünsüzler ise belirli konumlarda kullanılamaz.

3. Göktürkçe Şekil Bilgisi

Göktürkçe şekil bilgisi bağlamında günümüz Türkiye Türkçesine birçok yönden benzemektedir. Bugün kullandığımız birçok ek birtakım ses farklılıkları ile Göktürkçede de kullanılmaktadır.

  1. Türkiye Türkçesinde ek sonlarında eriyen /g/ sesi Göktürkçedeki eklerde korunmuştur: +lıg “+lı” vb.
  2. Çokluk eki olarak +lAr ekinin dışında özel örneklerde +An, +(X)t ve +gUn eklerine de rastlanır: eren “erler”, tigit “tiginler”, ogulıt “oğullar”, iniygün “küçük kardeşler” vb.
  3. Göktürkçede yalnızca bilinen geçmiş zaman iyelik kökenli şahıs ekleri alır: altım “aldım” vb. Onun dışındaki şahıs ekleri zamir kökenlidir: kelür men vb.
  4. Öğrenilen geçmiş zaman sadece 3. şahısla kullanılır: sökürmiş “çöktürmüş” vb.
  5. Gelecek zaman daha çok -DAçI ekiyle yapılır: ölürteçi “öldürecek” vb.
  6. Emir kipi bugünkü gibi çok şekillidir. Bununla birlikte 2. şahısla emir verirken -gIl eki kullanılabilir: aygıl “söyle!” vb.
  7. Birleşik çekim er- fiili ile yapılır: körür erti “görürdü” vb.
  8. Türkiye Türkçesinden farklı olarak -(X)gma, -sIk, -DAçI sıfat fiilleri de kullanılır.
  9. Göktürkçede yardımcı fiil olarak bol- ve kıl- fiilleri kullanılır. Ayrıca zarf fiillerle kurulan tasviri fiiller de vardır.

4. Göktürk Alfabesi ve Göktürk Alfabesinin Kökeni

Göktürk alfabesi, 38 harften oluşan ve sağdan sola doğru yazılan bir alfabedir. Alfabenin kökeni tartışmalıdır. Bu konuda Nejat Keleş şunları söylemektedir:

MÖ 18 binden itibaren resim, MÖ 14 binden itibaren tamga olarak başlayan Türk yazı geleneğinin alfabeye geçiş tarihlendirmesinde Türkologlar henüz kesin yargıya varamamışlarsa da MÖ 2. asırdan çok önce bu evreye geçildiği kuvvetle muhtemeldir. Zira bu tamga ve sembol şekillere Orhun yazıtlarından en az 2, 3 asır önce yazılan MS 3.-4. asırlardaki Yenisey kitabeleri mevcuttur. Türkistan ilmi heyetlerinin son zamanlarda buldukları Türkçe bazı kaya yazıtlarının ise Yenisey’den de en az 2-3 asır öncesine ait olduğu bilinmektedir. Böylece milat başlarına dek Türk tamgalarından oluşan alfabe yazısı belgelidir.

Nejat Keleş

Göktürk alfabesinin kökenine dair temelde şu iddialar ortaya atılmıştır:

  1. Runik bir alfabedir. Yani eski İskandinav halkları ile ilişkilidir.
  2. Asur kökenli bir alfabedir.
  3. Türkler tarafından geliştirilen özgün bir alfabedir.
  4. Karma bir alfabedir. Farklı bir alfabe etkisini taşısa da içerisinde Türklerin icat ettiği harfler de vardır.

Nitekim bu alfabedeki bazı harflerin Türkler tarafından kendi yaşam tarzları doğrultusunda oluşturulduğu açıktır. Ancak alfabenin Eski İskandinav alfabesi ve Asur alfabesi ile benzerliği eski dünyada alfabelerin birbiriyle etkileşim içerisinde olduğunu göstermektedir. Bu alfabelerin kökeni hususunda tam 15 farklı fikrin olması, konu hakkındaki kafa karışıklığını ortaya koymaktadır.

Göktürkçe Eserler

Orhun Türkçesinin en önemli eserleri şüphesi Orhun Yazıtları‘dır. Bununla birlikte Uygur Dönemi’nde yazılan Irk Bitig yazması da Orhun harfleriyle yazılmıştır. Eser “Fal Kitabı” anlamına gelir.

Kaynakça

Ercilasun, A. B. (2011). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi, Akçağ, Ankara.

Gabain, A. V. (2007). Eski Türkçenin Grameri. Mehmet Akalın (Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu.

Keleş, Ne., Kuzey Germen/İskandinav Runik Alfabe “Futhark”ın Türk Tamgaları/Göktürk Alfabesi İle Ortak Kökeni, 17. Uluslararası Deyişbilim Sempozyumu.

Tekin, T. (2003). Orhun Türkçesinin Grameri. Türk Dili Araştırmaları Dergisi, S9.

Özet
Göktürkçe Ses ve Şekil Bilgisi | Köktürkçe | Göktürk Dönemi Türk Dili
Başlık
Göktürkçe Ses ve Şekil Bilgisi | Köktürkçe | Göktürk Dönemi Türk Dili
Açıklama
Göktürkçe özellikleri, ses, şekil bilgisi, Köktürkçe, Orhun Türkçesi özellikleri nelerdir? Göktürkçe Dönemi ne zamandır? Göktük alfabesi,
Yayımcı
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo

5 Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir