İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Ötümlüleşme ve Ötümsüzleşme Nedir?

Kısaca: Türkçede ç, f, h, k, s, ş, p, t ünsüzlerinin eşlenik karşıt ünsüzlere dönüşmesine ötümlüleşme ya da sedalılaşma denir. Bu kavram akademik olmayan kaynaklarda ünsüz yumuşaması olarak adlandırılır. Teorik olarak ötümlüleşme esnasında Türkiye Türkçesi ve ağızlarında şu değişikler meydana gelir: ç>c, f>v, k>g, ḳ>ġ, s>z, ş>j, t>d (Karaca, 2016: 370). Ancak bunlardan ş>j örneğinde olduğu gibi bazıları Türkiye Türkçesinin karakteristiğinde yoktur. Bu değişim tam tersi bir şekilde işlediğinde oluşan ses olayına ise ötümsüzleşme ya da sedasızlaşma denilir: c>ç, v>f, z>s vb.

AYRINTILAR

Ötümlüleşme, ses biliminde tonlu olmayan bir ünsüzün (halk arasında yaygın olarak bilinen şekliyle sert ünsüzün) seslerin birleşmesi esnasında oluşan ses temasları sonucunda tonlu hâle gelmesi yani ağızdaki açıklığın bir miktar daha artmasıdır. Çeşitli fonoloji ekollerinde bu olay zıt doğrultuda kayma, saptırma veya rezonanssızlaştırma olarak bilinir.

Tüm dünya dillerinde çok sık rastlanılan bu ses olayı, yalnızca Türkçeye özgü değildir. Örneğin İngilizcedeki:

  • knife > knives
  • leaf > leaves
  • wife > wives

değişimleri ötümlüleşmeye örnektir.

Bu ses olayı Türk dilinin en eski dönemlerinden itibaren var olan ve özellikle de bazı tarihî dönem ve çağdaş lehçelerinde önemli bir temayül hâlinde görülmektedir. Türk dili esas alındığında ötümlüleşmenin; rahat söyleyiş (en az çaba yasası), uzun ünlülerin kısalması, ötümsüz ünsüzlerin iki ünlü arasında bulunma durumu ve yine bu ünsüzlerin bazı ünsüzlerin komşuluğunda bulunma durumu gibi bazı nedenlere bağlı olarak gerçekleştiği düşünülmektedir (Karaca, 2016: 369). Oğuz Türkçesi için bazı ötümlüleşme örnekleri aşağıda verilmiştir:

  • Türkçenin Oğuz grubunda karakteristik olarak Orta Asya lehçelerindeki kelime başında bulunan t ünsüzleri d’ye, k ünsüzleri ise g’ye dönüşür. K>g değişimi genellikle kalın sıralı kelimelerde gerçekleşmez, yani kalın kelimesi Türkiye Türkçesinde galın hâline gelmez:

Örnekler

Eski Türkçe tag > Türkiye Türkçesi dEski Türkçe kök > Türkiye Türkçesi gök

  • ç>c ötümlüleşmesi Örnek Daima ç ile başlayan meslek adı yapan +çİ eki Oğuz grubunda genel olarak ötümlüleşir:

OT temürçi> TT demirci

  • p>b ötümlüleşmesi
    kitap+ı>kitab

Ötümsüzleşmeye Türk lehçelerinde örnek olarak, geniş zamanın olumsuzu olan –mAz ekinin, özellikle Karluk grubunda –mAs hâlini alması gösterilebilir:
Eski Türkçe
kirmez > Çağatay Türkçesi kirmes
KAYNAK
Karaca, İ. Veysel (2016). “Ötümlüleşme Kavramı ve Çağdaş Türk Yazı Dillerinde Ötümlüleşme”, ZfWT C. 8, S. 3, s. 369-39.

İlk yorum yapan siz olun

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

simitcay.com özgün yazıların yer aldığı bir site olup tüm içeriğin hakları saklıdır. © 2020