Üretici dönüşümsel dil bilgisi ve Chomsky – Yüzey yapı ve derin yapı

Chomsky, evrensel dil bilgisi kuramı ile birlikte üretici dönüşümsel dil bilgisi kuramının da şekillenmesini sağlayan kişidir. Chomsky bu kuramı geliştirirken hocası Sam Harris‘ten etkilenmiştir. Bu iki kuram yalnız dil biliminde değil, bilgisayar ve yazılım dilleri gibi birçok alanda etki uyandıran ufuk açıcı bir çalışmadır.

Üretici dönüşümsel dil bilgisi, kişinin ana dilinde konuştuğu esnada gösterdiği yeteneği kodlamak, tasarlamak ve anlamlandırmak maksadıyla kullanılır. Kuram, dilde görünen yapılar kadar görünmeyen ve kısaltılan dilsel içeriğe de önem verilmesini salık verir. Böylelikle yüzey yapı ve derin yapı kavramları ortaya çıkar.

Üretici dönüşümsel dil bilgisi nasıl gelişmiştir?

Chomsky, üretici dönüşümsel dil bilgisi kuramını 1950’li yılların ortalarında geliştirmeye başlamıştır. Bu bakış açısı başlarda söz dizimi üzere yoğunlaşmıştır. Bu sebeple dönüşümden kasıt dilin içerisinde yer alan sözcüklerin farklı yapı ve dizgelerde kullanımıdır. Bu kullanım farklı cümlelerin birbiriyle etkileşmesi ve ima edilen yeni anlamlar ortaya çıkarmasını sağlar.

Chomsky’ye göre dil, hem yüzey hem de derin yapıda ifade edilen kelimelerden oluşur. Yani dil, açık iletiler kadar örtük iletiler ve söylenmeyen ama anlaşılan kelimeler de içerir. Örneğin bir konferansta bir katılımcının konferansa gelip gelmediğinin sorulduğunu düşünelim. “O, geldi.” dendiğinde “buraya” kelimesini kullanıp kullanmamak bizim cümleyi anlamamızı etkilemez. Zihnimiz zaten o kişinin “buraya” geldiğini algılar.

Dilin yüzey yapısı daha çok ses yani fonetik ile ilgilidir. Oysaki derin yapıda anlam ön plana çıkar. Nitekim bu kuram, anlam ve fonetik arasındaki ilişkiyi ortaya çıkarmak maksadıyla birtakım simgesel araçlardan yararlanır. Bu araçlar sayesinde, dil bilgisel kanunları simgelerle ifade etmek mümkün olur.

Teoriye karşı getirilen eleştirilerden biri, kuramın mantığı esas alıp deneyciliği arka planda bırakmasıdır.

Dönüşümlü dil bilgisi kuramının bir diğer ayağı Chomsky hiyerarşisidir. Bu hiyerarşi özellikle yazılım dillerinin gelişmesinde önemli ipuçları sağlamıştır. Çünkü dilin sayısallaştırılması, bilgisayar beyinlerinin daha doğru kodlanması sonucunu doğurmuştur. Bu açıdan bakıldığında Chomsky sadece dil alanında değil yazılım ve kodlama alanında da çığır açıcı bir bilim insanıdır.

1970’li yıllardan sonra bu teori, mevcut ihtiyaçları karşılayamaz hâle gelmiştir. Hatta Chomsky dahi dil edinimi hususunda yeni bir bakış açısına evrilmiştir. Nitekim böylelikle evrensel gramer kuramı ortaya çıkmıştır. Bu kuram insanların doğuştan dil öğrenme yeteneği ile dünyaya geldiğini söyler. Ancak günümüzde evrensel grameri eleştiren daha yeni bir tasarım olan istatistiksel öğrenme dil bilim alanında ön plandadır.