Türk Lehçeleri ve Tasnifi: Türkçenin karanlık devirlerinde ayrılmış kolları

Reşit Rahmeti Arat’a göre Türkçenin karanlık devirlerinde kendisinden ayrılmış kollarına Türk lehçeleri denir. Türkçenin tarihi içerisinde Çuvaş Türkçesi, Yakut Türkçesi ve Genel Türkçe olmak üzere üç temel lehçesi vardır. Ayrıca Türk lehçelerinin tasnifi konusunda Radloff, Samoyloviç, Ramstedt, Ligeti ve Talat Tekin gibi araştırmacıların farklı görüşleri vardır. Aşağıda bu tasniflerle ve Türk lehçelerinin tasnifinde kullanılan ölçütler ile ilgili bilgi mevcuttur.

Türk lehçelerinin tasnifinde kullanılan ölçütler şunlardır:

Türk lehçelerinin tasnifinde kullanılan ölçütler araştırmacıdan araştırmacıya farklıdır. Fakat genel olarak en temel ölçüt fonetik özelliklerdir. Özellikle ayak ve dağ gibi temel kelimelerdeki değişmeler nispeten eski çalışmalarda temel ölçüttür.

Kullanılan bir diğer ölçüt etnik bağlardır. Nitekim bazı çalışmalarda, birbiri ile etnik olarak yakın ilişkilerde bulunan gruplar ortak bir lehçe grubuna dâhildir. Örneğin Oğuz Türkleri, Oğuz grubunu oluşturmuştur.

Lehçelerin tasnifinde coğrafya da etkilidir. Örneğin Sibirya dolaylarında yaşayan Türklerin kullandığı Türkçe için Sibirya grubu adı yaygındır.

Türk lehçelerinin tasnifi

Türk lehçeleri birçok araştırmacı tarafından tasnif edilmiş olsa da tasnifler muhtelif içeriklerdedir. Ancak genel olarak Türk lehçeleri Karluk grubu, Oğuz grubu, Kıpçak grubu, Sibirya grubu ve Çuvaş Türkçesi olmak üzere beşe ayrılır.

Bu lehçe grupları içerisinde en büyüğü Oğuz grubudur. Bu grup Türkiye, Azerbaycan, Gagavuz yeri, Türkmenistan, Kıbrıs ve Irak Türkmen coğrafyasında milyonlarca konuşura sahiptir.

Oğuz grubunun ardından diğer önemli kol Uygur ve Özbek Türklerini kapsayan Karluk grubudur. Bu grup Karahanlı Türkçesi ve özellikle Çağatay Türkçesinin mirasçısı konumundadır.

Kazak, Kırgız ve Tatar gibi boyların konuştukları lehçe grubu ise Kıpçak grubudur. Özellikle Kıpçak Türkçesinin Tatar kolunda Oğuz etkisi açıkça ortadadır.

Sibirya’da ve kuzey bölgelerde konuşulan Altay, Şor, Yakut gibi türevler Sibirya grubunu oluşturur. Yakut Türkçesi, Dolgan koluyla birlikte genel Türkçeden önemli ölçüde uzaklaşmıştır.

Çuvaş Türkçesi, rotasizm-zetasizm açısından Genel Türkçeden farklılaşır. Bu yönüyle kimi araştırmacılara göre Türk lehçeleri arasında kendi başına bir lehçe grubudur.

Lehçe kavramı

Arat, “Türk Şivelerinin Tasnifi” adlı makalesinde Genel Türkçenin yanında niçin Çuvaş ve Yakut Türkçelerine lehçe dediğini şu şekilde izah eder:

Türk dili ailesi içinde bulunmakla beraber, diğer şivelerinkine nispetle daha farklı hususiyetler gösteren ve bu hususiyetlerin bir kısmı, diğer şivelerde olduğu gibi, Türkçenin mevcut eski malzemesi ile izah edilemeyen iki lehçe (şive tabiri ile kastedilen mefhumu karıştırmamak için, şive yerine, bunların lehçe tabiri ile karşılanması daha münasip olacaktır) mevcuttur: Yakut ve Çuvaş lehçeleri.

Reşit Rahmeti Arat

Millî Eğitim müfredatında genel olarak lehçe dendiğinde Arat’ın tanımı esastır. Buna göre lehçeler, Türkçenin karanlık devirlerinde kendisinden ayrılmış kollarıdır. Fakat Türkolojide lehçe denince farklı ekoller farklı içerikler öne sürer. Örneğin Türkçenin ağızdan büyük tüm türevlerini lehçe kabul eden ekoller vardır: Azerbaycan lehçesi vb.

Kısacası lehçe kelimesinin anlamı Türkoloji ekollerine göre farklılık göstermektedir.