Tanzimat Dönemi Romanı: Türk Edebiyatındaki İlk Romanlar

Tanzimat Dönemi, Türk roman geleneğinin hızlı bir şekilde gelişmeye başladığı dönemdir. Bunun öncesinde romanın yerini mesnevi ve halk hikâyesi gibi türler tutmuştur. Tanzimat ile birlikte Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan çevirdiği Telemak, Türk edebiyatının romanla ilk tanışmasıdır. Yani Telemak ilk çeviri romanımızdır. İlk edebî romanımız ise Namık Kemal’e ait İntibah’tır.

Tanzimat Dönemi İçerisinde Türk Romanının Gelişimi

Türk edebiyatında ilk yerli romanımız Şemsettin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat adlı eseridir. Bu eser konu olarak Talat ve Fitnat’ın aşkını işler. Kısacası ilk olmasının da etkisiyle Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat roman türünün birçok özelliğini yansıtmaz. Bu sebeple de hem teknik hem de konu açısından çok fazla kusur içerir. Tüm bunlar göz önünde bulundurulduğu zaman Türk edebiyatının ilk edebî romanı Namık Kemal’in İntibah adlı eseridir. Namık Kemal’in bir diğer romanı olan Cezmi ise ilk tarihî romanımızdır.

İlk Türk romanlarının görüldüğü Tanzimat I. Dönem’de romantizm akımı etkilidir. Bu sebeple roman içerisinde yazar bol bol araya girip bilgi verir. Yine olayların birbirine bağlanmasında aşırı tesadüfler gözlerden kaçmaz. Amaç toplum için sanattır. Yani Tanzimat Dönemi’nde yazılan ilk Türk romanlarının teknik açıdan kusurlu olduğunu söyleyebiliriz. Nitekim Tanzimat II. Dönem’de ise romantizm kendisini realizme bırakmış, toplum için sanat anlayışından uzaklaşılmıştır.

Tanzimat’ın İkinci Nesli

Tanzimat Dönemi’nin Namık Kemal ve Şemsettin Sami dışında diğer önemli roman yazarları Ahmet Mithat Efendi, Sami Paşazade Sezai ve Nabizade Nazım’dır. 

Yazı makinesi olarak da bildiğimiz Ahmet Mithat Efendi döneminin en üretken yazarıdır. Türk edebiyatında romancılığı bir meslek hâline getiren ilk kişidir. Ahmet Mithat’ın en önemli romanı Felâtun Bey ile Rakım Efendi’dir. Eserlerinde toplumsal konulara sıkça yer verir. Romantizmin de etkisiyle romanlarının olay akışını kesip sosyal ve bilimsel meseleler hakkında didaktik açıklamalar yapar. Bu da onun roman tekniği açısından en büyük kusurudur. Ancak Ahmet Mithat sanat yapmayı değil halkı bilgilendirmeyi amaçladığı için bu kusurları bilinçli olarak yapmıştır. 

Tanzimat Dönemi’nin ilk evresinin sonunda romanda, romantizm akımını bitirip yerine realizmi getiren Recaizade Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası adlı eseridir. Bu eserde de yanlış Batılılaşma Bihruz Bey tipi üzerinden anlatılmaktadır. Araba Sevdası Türk edebiyatındaki ilk realist roman örneğidir.

Tanzimat Dönemi içerisinde yazılan bir diğer önemli romanı cariyelik sisteminin neden olduğu toplumsal sorunlara değinen Sergüzeşt’tir. Eserde trajik bir yaşam öyküsüne sahip Dilber başkahramandır. 

Dönemin önemli yazarlarından bir diğeri Nabizade Nazım’dır. Türk edebiyatında natüralizmin ilk örneklerini o vermiştir. Karabibik adlı eseri, Türk edebiyatındaki ilk köy romanıdır. Ayrıca Zehra adlı ilk psikolojik roman denememiz de Nabizade Nazım’a aittir.

Tanzimat Dönemi Öncesinde Roman Var mıydı?

Tanzimat Dönemi öncesinde Türk edebiyatında roman değil mesnevi ve halk hikâyeleri insanların anlatı ihtiyacını karşılamıştır. Osmanlı Devleti’nin yaptığı savaşların birçoğunu kaybetmesi sonucunda Osmanlı’da Batıcılık fikirleri ortaya çıkmıştır. Nitekim Tanzimat Fermanı ile birlikte Osmanlı’da Batılılaşma süreci resmi olarak başlamıştır. Bu fikirlerin ilk yansıdığı alanlardan biri de dönem içerisinde büyük önem addedilen edebiyattır.

Yazının ilk bölümünde bahsettiğimiz gibi Türk edebiyatında roman öncelikle çeviriler yoluyla girmiştir.