Her zaman bağlaç olan kelimeler

Edat ve bağlaç denince tek başına anlamı olmamasına rağmen cümle içerisinde anlam kazanan kelimeler gelir. Bu kelimeler içerisinde ise kelime ve cümleleri birbirine bağlayan kelimelere bağlaç denir. Bağlaç türleri aşağıda açıklanmış, bağlaç konusu video şeklinde anlatılmıştır. Öyleyse önce videomuzu izleyelim, daha sonra ise aşağıdaki “her zaman bağlaç olan kelimeler” listesini ezberleyelim.

Zaten Türkçede hem bağlaç hem de edat olan kelime sayısı oldukça azdır.

1. Ayrı yazılan da/de ve ki
2. ve, veya, veyahut
3. ya … ya, ya da
4. çünkü, zira
5. meğer, eğer, şayet
6. hâlbuki, mademki, madem
7. oysaki, oysa
8. bile, dahi
9. ama, fakat, lakin
10. hem … hem, ister … ister, ne … ne vb.

Not: Türk Dil Kurumuna göre nitekim, böylece, gene, yine, diye, o hâlde, sadece, özet olarak, tıpkı, kısacası, hakkında, tarafından kelimeleri bağlaç ya da edat değildir. Bu kelimeler zarftır. Ayrıca bu kelimelerin ana düşünce soruları içerisinde özel bir yeri vardır. Çünkü bu kelimelerden sonra genellikle paragrafın ana düşüncesi gelir.

Edat ve bağlaç farkına gelirsek şu üç maddeden bahsedebiliriz:

• Bağlaç, cümleden çıkarıldığında anlamda ciddi bir bozulma olmaz. Fakat edat cümleden çıkarılınca anlam bozulur.
• Bağlaçlar, cümle ya da kelimeleri birbirine bağlar. Edatların ise bu tarz görevi yoktur.
• Edatlardan önce genellikle bir hâl eki gelir.
• Hem bağlaç hem de edat grupları, cümle içerisinde sıfat ve zarf gibi görevler taşır.

Bağlaç türleri

Her bağlaç, her zaman bağlaç olan kelimeler içerisinde yer almaz. Çünkü hem bağlaç hem de edat olabilen çok sayıda kelime vardır. Öyleyse şimdi bağlaçları türlerine göre detaylı şekilde inceleyelim.

İma bağlaçları: Bulunduğu cümlenin içerisinde, başka bir cümlenin bulunduğunu ima eden bağlaçlardır. Bu bağlaçların bazıları şunlardır: meğer, eğer, oysaki, oysa, çünkü, dahi, bile, -da/-de, ise (ayrı yazılan) vb. Bu kelimeler daima bağlaçtır ve edat olarak kullanımları yoktur Bunun tek istisnası ise kelimesidir. Bu kelime hem edat hem de bağlaç olabilir. Aşağıdaki metindeki koyu renkle yazılmış kelimeler ima bağlaçlarıdır.

Meğer seni ne çok bekleyecektim. Oysaki sensiz bir yaşamı düşünemezdim bile. Çünkü ben kendimi seninle sevdim. Sen de beni bu kadar düşündün mü? Kokunu bile özlüyorum anne!

Bu paragraftaki “Sen de beni bu kadar düşündün mü?” cümlesini ele alalım. Buradaki de bağlacı, “Ben seni çok düşündüm.” cümlesini ima etmektedir.

İse kelimesi: İma bağlaçları içerisinde ise kelimesi özel bir yere sahiptir. Çünkü bu kelime hem bağlaç hem de edat olabilir. Ayrıca fiile elenen “ise” şart kipi ekini oluşturur. Bu kelimenin bağlaç olması için isimden sonra gelmesi ve şart bildirmemesi gerekir. Eğer isimden sonra gelip şart bildiriyorsa edat olur.

Unutmuş ise hatırlatın! (Öğrenilen geçmiş zamanın şartı)

Ucuz ise ben de alırım. (Şart bildirdiği ve isimden sonra geldiği için edat)

Ali ise gelmedi. (Şart bildirmediği ve isimden sonra geldiği için bağlaç)

Temel bağlaçlar: Temel görevi kelimeleri ve cümleleri birbirine bağlamak olan kelimelerdir. Bu kelimeler veya, ve, veyahut ve ya da olarak sıralanabilir. Ayrıca bunlar daima bağlaçtır. Ayrıca ile kelimesinin yerine “ve” yazılabiliyorsa bu kelime de bağlaç olur. Ve kelimesinin anlamını karşılamayan “ile” kelimesi ise edattır.

Ali ile (edat) geldi. Selim ile (bağlaç) Samet gitti.

Zıtlık bağlaçları: Türkçede zıtlık katan bağlaçlar ama, fakat, lakin ve ancaktır. Bunlardan ama, fakat ve lakin her zaman bağlaçtır. Ancak kelimesi ise sadece anlamında kullanılınca zarftır.

Not: Sadece anlamına gelen tek, bir, ancak, yalnız, sadece kelimeleri Türk Dil Kurumuna göre zarftır. Ancak yaygın olarak bu kelimeler birçok kaynakta edat olarak geçer.

Ancak (zarf) o seni anlar, tek (zarf) o seni bilir. Ben de bir şeyler biliyorum ama (bağlaç) onun kadar değil.

Birleşik bağlaçlar: En az iki kelimeden oluşan bağlaçlardır. İster, hem, ne, gâh, ya vb. kelimelerin tekrarıyla yapılır: Gâh mutlu olurum gah hüzünlenirim. Sen ister beni anla ister anlama. Ya sen anlarsın ya ben giderim.