Türkçe sözlükler

Türk dilinin zenginliklerinin kayıt altına alınmasındaki en önemli çalışmaların başında Türkçe sözlükler gelir. Tarîhi süreç içerisinde Türkçe ile ilgili hazırlanmış sözlükler şunlardır:

1. Divanü Lügâti’t-Türk (Kâşgarlı Mahmud),
2. Mukaddimetü’l-Edeb (Zemahşeri),
3. Codex Cumanicus,
4. Lehcetü’l-Lügat (Mehmed Esad Efendi),
5. Müntahabat-ı Türkiyye (James W. Redhouse),
6. Müntahabat-ı Lügat-ı Osmaniyye (James W. Redhouse),
7. Lehce-i Osmani (Ahmed Vefik Paşa),
8. Kamus-ı Türki (Şemseddin Sami),
9. Güncel Türkçe Sözlük (Türk Dil Kurumu),
10. Kubbealtı Lugatı (İlhan Ayverdi),
11. Dil Derneği Türkçe Sözlüğü,
12. Türkçe Etimolojik Sözlük (Sevan Nişanyan).

İlk Türkçe sözlükler

Türkçenin tarihî süreç içerisindeki ilk sözlüğü Divanü Lügâti’t-Türk‘tür. Bu eser Kaşgarlı Mahmud tarafından yazılmış ve Bağdat’ta İslam halifesine sunulmuştur. Eserde 8000 civarında Türkçe sözcük vardır. Türkçe sözlükler arasında bu açıdan önemi en büyük olandır.

Divanü Lügâti’t-Türk bir sözlük olmanın yanında Türk kültürünü yansıtan anıt bir eserdir. Nitekim eserde eski Türklere ait kültürel ögelere, savlara, sagulara vb. yer verilmiştir. Ayrıca bugün eski Türklerle ilgili bildiklerimizin birçoğu bu eser sayesinde günümüze ulaşmıştır. Kaşgarlı Mahmud’un Kitâbu Cevâhirü’n-Nahv fi Lugati’t-Türk adlı bir dil bilgisi kitabı daha yazdığı bilinse de bu kitap bulunamamıştır.

Orta Türkçe Dönemi’nden günümüze ulaşan Mukaddimetü’l-Edeb ise Harezm sahasında yazılmıştır. Ayrıca eserin müellifi Zemahşeri’dir.

Hristiyan misyonerler tarafından yazılan Kodeks Kumanikus, Kıpçak Türklerine ait sözcük varlığının bir derlemesidir. 13 ila 14 yüzyıla ait bu kitapta, Latin alfabesi kullanılmıştır. Bu durum Kodeks Kumanikus’u Latin harfleri ile yazılan ilk Türk eseri yapmaktadır.

Yakın tarihteki Türkçe sözlükler

Tanzimat Dönemi ile birlikte Türkçe sözlüklere verilen önem artmıştır. Çünkü dilde sadeleşme çabaları ortaya çıkmıştır. Böyle bir dönemde Ahmet Vefik Paşa’nın Lehçe-i Osmani ve Şemsettin Sami’nin Kamus-i Türki adlı eserleri başat yapıtlardır. Ayrıca İngiliz sözlükçü Redhouse, Türkçe sözlük çalışmaları yapmıştır.

Tanzimat öncesindeki sözlüklerde Türkçe kelimelerin farklı bir dildeki karşılığı belirtilirken bu dönemden sonra Türkçeden Türkçeye sözcükler de yazılmaya başlanmıştır.

Son dönem Türkçe sözlükler

Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan Büyük Türkçe Sözlük Türkçenin en geniş kapsamlı sözlüğü durumundadır. Bunun yanında Dil Derneği ve Kubbealtı sözcükleri de mevcuttur. Bu Türkçe sözlükler ayrıca çevrim içi olarak da hizmet vermektedir.

Türk Dil Kurumunun genel ağ adresinde büyük Türkçe sözlük dışında çok sayıda özel sözlük de bulunmaktadır. Bunlar içerisinde Kişi Adları Sözlüğü, Tıp Terimleri sözlüğü gibi çok sayıda çalışma vardır. Özellikle Türkçenin yabancı dillerin zararlarından en az etkilenmesi açıdan sözlükçülük çalışmaları çok kıymetlidir.