Yaklaşma durum eki veya yönelme hâli eki nedir? Yönelme durum eki, isimlere gelen -A ekidir. Bu ek cümlede genellikle yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) yapmak için kullanılır. “Günü gününe” örneğinde olduğu gibi nadiren zarf tümleci görevinde de bulunur. Yaklaşma hali eki, Türkçede en yaygın kullanılan durum eki örneklerindendir. Yönelme durum eki bir dil bilgisi unsuru olarak işten doğrudan etkilenmeyen nesneleri/varlıkları kodlar (Erdem, 2015: 170).
Aşağıdaki yönelme durum eki almış yapılara örnekler verilmiştir. Nitekim Eski Türkçedeki yönelme durum eki örnekleri için sayfanın altına bakınız.
Peki, yaklaşma durum ekinin işlevi nedir? Özetle, yaklaşma durum eki yukarıdaki örneklerde de gördüğümüz gibi isim soylu sözcükleri yükleme bağlamıştır. Ayrıca bu ekin en önemli işlevlerinden bir diğer isimler ile edatlar arasında bağ kurmak olmuştur.
Durum eki almış zamirler, Türkçede sıklıkla karşımıza çıkar. Bu hususta bana, sana, herkese gibi yapılar yönelme hâli eki almış zamirlere örnektir. Ayrıca ben ve sen kelimesi yönelme hâli eki aldığında ünlü değişmesi gerçekleşmektedir.
Her ne kadar bu konuda araştırmacılar arasında farklı görüşler olsa da MEB öğretim programında yönelme hâli eki alan yer-yön zarflarının isme dönüşüp zarf tümleci görevinde kullanıldığı kabul edilmektedir:
A. Von Gabain’in Eski Türkçe Gramerinde, yaklaşma hali +ka, +ke, nadiren +a, +e, ünlülerden sonra +ya, +ye biçiminde gösterilir (Koçoğlu-Gündoğdu, 2011: 1230). Ayrıca Talat Tekin ve Marcel Erdal’ın konu hakkında farklı görüşleri vardır. Bunlar Koçoğlu-Gündoğdu (2011) tarafından şu şekilde ifade edilmiştir:
Talat Tekin, yönelme hâli ekinden verme-bulunma durumu olarak bahseder ve fonksiyonlarını sıralarken eylemin işlendiği yeri ve zamanı bildirdiği ve eylemin işlenme süresini gösterdiği üzerinde de durur (Tekin 2003: 112). Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic’de temporal dative olarak bahsettiği örneklerde bir zaman dilimini veya bir zaman sürecini belirten sözlerde yönelme hâli ekinin kullanıldığını söyler. Ayrıca concrete date “belirli zaman dilimi” olarak adlandırdığı durumlarda daima yönelme hâli kullanıldığını söyler: üçünç ay iki otuzka gibi (Erdal 2004: 367).
Vildan Koçoğlu Gündoğdu
Eski Türkçede bu ekin kullanımına şu örnekler verilebilir:
Eski Türkçede daha çok +qa, +ke, +ġa, +ge biçiminde kullanılan bu ekin ilk ünsüzü zamanla sızıcılaşma ve akıcılaşma ses olaylarının etkisiyle erimiştir. Bu erime sonucunda yönelme hâli ekinden önce birçok kez yardımcı ünsüz kullanımı bir gereksinim hâline gelmiştir.
Yaklaşma hali eki eğer 3. kişi iyelik ekinden sonra gelirse araya zamir n’si girer. Örneğin “kapısına” dediğimizde +a yönelme hâli ekinden önce gelen n, zamir n’sidir. Ancak Çağatay Türkçesinde bu durumda zamir n’si kullanılmaz:
Muharrem Ergin’e göre yönelme, ayrılma ve bulunma hâli eklerini alan kelimeler zaman bildirseler dahi zarf tümleci olamazlar. Leylâ Karahan ise tarz, zaman ve biçim bildirdiklerinde bu hâl eklerinin yer tamlayıcısı olmadığını belirtmektedir. Nitekim Muharrem Ergin bu hâl ekini şu şekilde açıklamaktadır:
Kelime gruplarında ve cümlede fiilin kendisine doğru yaklaştığını ifade etmek için isim datif haline sokulur. Fiilin istikametini gösteren ve yaklaşma ifade eden datif hali daima ekle yapılır.
Muharrem Ergin
Akademik dünyada ve lise öğretim programında Leylâ Karahan’ın görüşü yaygın olarak kabul edilir. Çünkü zaman bildiren kelimeleri genel olarak dil bilgisinde zarf olarak değerlendirme eğilimi mevcuttur.
Bu yazının tüm hakları simitcay.com’a aittir. Hiçbir şekilde başka yer kullanılamaz.
Makale tam metnine ulaşın (PDF). Öz: Orhun Yazıtları, İslamiyet öncesinde Orta Asya bozkırında yaşayan göçebe… Daha Fazla
Türkiye’nin en köklü şiir yarışmalarından biri olan Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri Şiir Yarışması’nın 12.sinin sonuçları… Daha Fazla
Kağan, Türk ve Moğol devletlerini yöneten hükümdarların unvanıdır. Bu sebeple tarihteki Türk devletlerinin yönetim şekline… Daha Fazla
İsim tamlamalarını oluşturan isim ya da zamirlerin arasına gelerek bu kelimeler arasında ilişki kuran eke,… Daha Fazla
Günümüzde yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte “deepfake” kavramı giderek daha fazla tartışılır hâle gelmiştir. Türkçede… Daha Fazla
Özet Kitapçığıİndir 16–18 Mayıs 2025 tarihleri arasında Buhara’da düzenlenen Uluslararası Dil ve Edebiyatta Sağlık Sempozyumu,… Daha Fazla
Yorumlar