GENEL

Yaklaşma durum eki (yönelme hâli eki veya datif eki) nedir?

Paylaş

Yaklaşma durum eki veya yönelme hâli eki nedir? Yönelme durum eki, isimlere gelen -A ekidir. Bu ek cümlede genellikle yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç) yapmak için kullanılır. “Günü gününe” örneğinde olduğu gibi nadiren zarf tümleci görevinde de bulunur. Yaklaşma hali eki, Türkçede en yaygın kullanılan durum eki örneklerindendir. Yönelme durum eki bir dil bilgisi unsuru olarak işten doğrudan etkilenmeyen nesneleri/varlıkları kodlar (Erdem, 2015: 170).

  1. Yaklaşma Durum Eki Örnekleri
  2. Yaklaşma Durum Eki ve Yer-Yön Zarfları
  3. Eski Türkçede Yaklaşma Durum Ekinin Kullanımı
  4. Yaklaşma Durum Ekinin İyelik Ekleri ile İlişkisi
  5. Yaklaşma Durum Ekiyle İlgili Farklı Görüşler

1. Yaklaşma Durum Eki Örnekleri

Aşağıdaki yönelme durum eki almış yapılara örnekler verilmiştir. Nitekim Eski Türkçedeki yönelme durum eki örnekleri için sayfanın altına bakınız.

  • Toplantı için Trabzon’a gideceğim. (yer tamlayıcısı görevinde)
  • Bu soruyu özellikle seninkine sordum. (yaklaşma durum eki almış ilgi zamiri)
  • Eve doğru yola çıktım. (bir edatla birleşerek edat tümleci oluşturma görevinde)
  • Anket çalışmasını katılımcılarla bire bir yaptı. (zarf tümleci görevinde yönelme grubu oluşturma görevinde)
  • Görevlerini günü gününe yaptı. (kelime öbeği kurarak zarf tümleci oluşturma)

Peki, yaklaşma durum ekinin işlevi nedir? Özetle, yaklaşma durum eki yukarıdaki örneklerde de gördüğümüz gibi isim soylu sözcükleri yükleme bağlamıştır. Ayrıca bu ekin en önemli işlevlerinden bir diğer isimler ile edatlar arasında bağ kurmak olmuştur.

Durum eki almış zamirler, Türkçede sıklıkla karşımıza çıkar. Bu hususta bana, sana, herkese gibi yapılar yönelme hâli eki almış zamirlere örnektir. Ayrıca ben ve sen kelimesi yönelme hâli eki aldığında ünlü değişmesi gerçekleşmektedir.

2. Yaklaşma Durum Eki ve Yer-Yön Zarfları

Her ne kadar bu konuda araştırmacılar arasında farklı görüşler olsa da MEB öğretim programında yönelme hâli eki alan yer-yön zarflarının isme dönüşüp zarf tümleci görevinde kullanıldığı kabul edilmektedir:

  • O araba geri gitti. (geri: yer-yön zarfı/zarf tümleci)
  • O araba geriye gitti. (geriye: isim/yer tamlayıcısı)

3. Eski Türkçede Yaklaşma Durum Ekinin Kullanımı

A. Von Gabain’in Eski Türkçe Gramerinde, yaklaşma hali +ka, +ke, nadiren +a, +e, ünlülerden sonra +ya, +ye biçiminde gösterilir (Koçoğlu-Gündoğdu, 2011: 1230). Ayrıca Talat Tekin ve Marcel Erdal’ın konu hakkında farklı görüşleri vardır. Bunlar Koçoğlu-Gündoğdu (2011) tarafından şu şekilde ifade edilmiştir:

Talat Tekin, yönelme hâli ekinden verme-bulunma durumu olarak bahseder ve fonksiyonlarını sıralarken eylemin işlendiği yeri ve zamanı bildirdiği ve eylemin işlenme süresini gösterdiği üzerinde de durur (Tekin 2003: 112). Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic’de temporal dative olarak bahsettiği örneklerde bir zaman dilimini veya bir zaman sürecini belirten sözlerde yönelme hâli ekinin kullanıldığını söyler. Ayrıca concrete date “belirli zaman dilimi” olarak adlandırdığı durumlarda daima yönelme hâli kullanıldığını söyler: üçünç ay iki otuzka gibi (Erdal 2004: 367).

Vildan Koçoğlu Gündoğdu

Eski Türkçede bu ekin kullanımına şu örnekler verilebilir:

  • qapı+qa “kapıya”
  • yırı+y+a “kuzeye, kuzeyde”

Eski Türkçede daha çok +qa, +ke, +ġa, +ge biçiminde kullanılan bu ekin ilk ünsüzü zamanla sızıcılaşma ve akıcılaşma ses olaylarının etkisiyle erimiştir. Bu erime sonucunda yönelme hâli ekinden önce birçok kez yardımcı ünsüz kullanımı bir gereksinim hâline gelmiştir.

4. Yaklaşma Durum Ekinin İyelik Ekleri ile İlişkisi

Yaklaşma hali eki eğer 3. kişi iyelik ekinden sonra gelirse araya zamir n’si girer. Örneğin “kapısına” dediğimizde +a yönelme hâli ekinden önce gelen n, zamir n’sidir. Ancak Çağatay Türkçesinde bu durumda zamir n’si kullanılmaz:

  • ata+sı+ga “babasına” vb.

5. Yaklaşma Durum Ekiyle İlgili Farklı Görüşler

Muharrem Ergin’e göre yönelme, ayrılma ve bulunma hâli eklerini alan kelimeler zaman bildirseler dahi zarf tümleci olamazlar. Leylâ Karahan ise tarz, zaman ve biçim bildirdiklerinde bu hâl eklerinin yer tamlayıcısı olmadığını belirtmektedir. Nitekim Muharrem Ergin bu hâl ekini şu şekilde açıklamaktadır:

Kelime gruplarında ve cümlede fiilin kendisine doğru yaklaştığını ifade etmek için isim datif haline sokulur. Fiilin istikametini gösteren ve yaklaşma ifade eden datif hali daima ekle yapılır.

Muharrem Ergin

Akademik dünyada ve lise öğretim programında Leylâ Karahan’ın görüşü yaygın olarak kabul edilir. Çünkü zaman bildiren kelimeleri genel olarak dil bilgisinde zarf olarak değerlendirme eğilimi mevcuttur.

İlgili Kaynaklar

Bu yazının tüm hakları simitcay.com’a aittir. Hiçbir şekilde başka yer kullanılamaz.

Özet
Başlık
Yaklaşma durum eki (yönelme hâli eki veya datif eki) nedir?
Açıklama
Yaklaşma durum eki, yönelme hâli eki, datif nedir? Yaklaşma durum eki almış ilgi zamiri örneği, Eski Türkçedeki örnekler, ismin a, e hali.
Yayımcı
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo
admin

Son gönderiler

NFT nasıl yapılır?

NFT yani sabit jeton, ticari olarak değer üretebilen bir varlık ya da fikrin blockchain ya… Daha Fazla

Kasım 29, 2021

Sanal arsa nasıl alınır? — Sanal arsa nedir?

İnternetin bir sonraki basamağı olan metaverse teknolojisi ile üretilen sanal arazilerdeki her bir parçaya sanal… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Sekiz Yükmek hangi döneme aittir? | Sekiz Yükmek PDF

Sekiz Yükmek, Eski Türkçenin Eski Uygur Türkçesi Dönemi'nde 10. yüzyılda yazılan Budist bir eserdir ve… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Genelleşme yoluyla üretilmiş sözcükler | Genelleşme nedir?

Bir özel adın zamanla kendi türünden olan bütün unsurları karşılayacak şekilde cins isme dönüşmesine genelleşme… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Decentraland arsa nasıl alınır? — Land token ile arsa nasıl satın alınır?

Decentraland içerisinde MANA ve LAND adlı iki adet token mevcuttur. Öyleyse hemen "Decentraland arsa nasıl… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Yapma Türk destanları nelerdir? — Yapay destan örnekleri

Doğal destanlardan farklı olarak kim tarafından yazıldığı bilinen yani anonim olmayan destanlara yapma destan ya… Daha Fazla

Kasım 26, 2021