Akıcılaşma nedir? Akıcılaşma ses olayı nasıl oluşur? | Akıcı ünsüzler

Akıcılaşma; patlayıcı özellik gösteren bir ünsüzün r, l, m, n veya y ünsüzüne dönüşmesine ve ses yolunun genişlemesine denir (Korkmaz, 2017). Nitekim akıcı ünsüzler r, l, m, n ve y’dir.

Akıcılaşma esnasında ses yolu diğer ünsüzlerin boğumlanmasına kıyasla geniş ve rahattır. Bu açıdan akıcı ünsüzler birçok kez yarı ünlü görevi görebilmektedir. Dildeki akıcılaşma eğilimi, seslerin boğumlanması esnasındaki enerjiden tasarruf etmeyi sağlamaktadır (Kılıç, 2020). Çünkü bu tarz ünsüzlerin boğumlanması esnasında dil ucu hareket süresi azalmaktadır (Lee, 2015). Ayrıca akıcılaşma genellikle süreklileşme ile (geniz ünsüzlerine dönüşme dışında) sonuçlanmaktadır.

Türkçede akıcılaşma örnekleri

/b/>/m/ değişmesi: Bu hadise aynı zamanda genizsilleşmedir. Türk lehçelerinde Eski Türkçeden beri yaygın olarak görülür (Kılıç, 2020). En tipi örneği “ben” zamirinin “men” şeklinde sesletilmesidir.

d>ḍ>y değişmesi: Bu tarihi gelişmenin ilk aşaması sızıcılaşmadır. Lakin ḍ>y değişmesi bir tam akıcı yönlü bir örnektir: aḍak>ayak vb. Bu hadise Türkçenin lehçelere ayrılmasında kullanılan bir ölçüttür.

/d/>/ḍ/>/y/ akıcılaşması: bazı sözcüklerde iç ve son seslerde bulunan /d/ler önce Karahanlı Türkçesinde diş(ler) arası d (ḍ~ḏ) sesine, sonra yer yer Harezm Türkçesinden başlamak üzere, Kıpçak Türkçesinde /y/ sesine değişerek akıcılaşmıştır: adak>aḍaḳ>ayaḳ, adġır>aḍġır>ayġır, adrıl->aḍrıl->ayrıl-, bod>boḍ>boy, edgü>eḍgü>eygü>eyü, ḳod->ḳoḍ->ḳoy, tod->toḍ->toy-, ked->keḍ->key-, öd>öḍ>öyvb. Bugün birkaç Türk lehçesi hariç, Kıpçak Türkçesinden itibaren genellikle tarihî lehçeler ve çağdaş lehçeler bu akıcılaşma hadisesinde /y/ tarafındadır. Yakut ve Dolgan lehçeleri /t/(ataḫ); Halaçça ve Tuva lehçeleri /d/(adaḳ); Hakas Türkçesi, Orta Çulım, Şor dilleri, Sarı Uygurca ve Fu-yü Kırgızcası/z/(azaḳ)tarafında; Çuvaş Türkçesi ise /r/(ura) tarafındadır.

Sökmen, 2018

g>y değişmesi: Anadolu ağızlarında sıkça görülür. Örneğin bugün > böyün vb.

Not: Akıcı ünsüzlerin ilk seste boğumlanması zor olduğundan Türkçede bu seslerden önce çok kez bir ünlü türetilir: Iramazan, Urum, Urus vb. Aynı zamanda akıcı ünsüzler konuşma dilinde kelime sonunda eritilebilmektedir: bir > bi, -yor > -yo vb (Yaman, 2007). Bunun sebebi akıcı ünsüzlerden r ve l seslerinin nispeten geç edinilen sesler olmasıdır (Ege, 2010).

Bk. Orta Türkçe akıcılaşma ve kayıcılaşma örnekleri

Kayıcılaşma, yarı ünlüleşme

Türkçede akıcı seslerin boğumlanma kolaylığı bu seslerin ünlülerle bazı benzerlikler taşımasını sağlar. Çünkü akıcı ünsüzlerin boğumlanması esnasında ses yolunun konumlanması (formant aralığı) sabittir (Kılıç, 2020). Özellikle y sesi ve alfabede ğ olarak gösterilen sesin bazı altsesbirimleri yarı ünlü değeri taşır. Bu ses birimlere dönüşüm tam akıcılaşma ya da kayıcılaşma, yarı ünlüleşme olarak adlandırılır.

Dünya dillerinde akıcı ünsüzler

Her dilin akıcı ünsüz envanteri farklıdır. Bununla birlikte Türkçe dışındaki dillerde akıcı ünsüz olarak en çok r ve l kullanılır.

KAYNAKÇA

Ege, P. (2010). Türkçedeki Ünsüzlerin Edinimi: Bir Norm Çalışması. Türk Psikoloji Dergisi, 25(65), 16.

KILIÇ, E. (2020). Türk Lehçelerindeki/b-/>/m-/Değişmesinin Fonetik Açıdan İncelenmesi. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 20(1), 59-96.

KORKMAZ, Z. (2017). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, TDK.

LEE, Y. J., Goldstein, L., & Narayanan, S. S. (2015). Systematic variation in the articulation of the Korean liquid across prosodic positions. In ICPhS.

SÖKMEN, İ. (2018). Tarihî Türk Lehçelerinin Öğretimine Dair Bir Yöntem Önerisi. Diyalektolog, (18).

YAMAN, H., & Erdoğan, Y. (2007). İnternet kullanımının Türkçeye etkileri: Nitel bir araştırma. Journal of Language and Linguistic Studies, 3(2).