GENEL

Sızıcılaşma nedir? Sızıcılaşma ses olayı niçin olur? Ses Bilgisi (Fonetik)

Paylaş

Sızıcılaşma, genellikle patlayıcı ünsüzlerin çeşitli nedenlerle sızıcı ünsüzlere dönüşmesidir (Emirdar, 2019). Türkçenin tarihinde en çok rastlanan sızıcılaşmalar d>ḍ, p>f, b>w ve q>x olarak sıralanabilir. Özellikle Göktürkçeden sonra d sesinin sızıcılaşması, Türk lehçelerinin sınıflandırılması için önemli bir ölçüttür. Bu sızıcılaşmaya d>ḍ>y gelişimi adı verilmektedir.

Sızıcılaşma nedir?

Sızıcılaşma, sızıcı olmayan bir sesin f, v, h, s, z, ş, j seslerinden (Korkmaz, 2017) herhangi birine dönüşmesidir. Sızıcı ünsüzler telaffuz edilirken fiziksel olarak ağız kanalı daralır.

Akıcı ve sızıcı olmak üzere ikiye ayrılan ses grubu nedir?

Akıcı ünsüzler ses yolunun rahatlaması sonucunda oluşurken sızıcı ünsüzler tam tersi şekilde ses yolunun daralmasına dayanır. Yani akıcılaşma ve sızıcılaşma ses gruplarının sebebi de budur. Türkçedeki sızıcı ünsüzler f, j, s, ş, v, z ünsüzleridir. Akıcı ünsüzlerse r, l, ğ, y ünsüzleridir.

Sızıcılaşma, fonetik olarak bakıldığında, patlayıcı ünsüzlerin ses değeri olarak zayıflaması ve bir daralma sürekliliğine girmesidir (Hualde, 2011). Sızıcılık temayülü ekler (hâl ekleri de dâhil) ve kelimelerin fonetik gelişiminde etkili olmuş bir ses hadisesidir.

Sızıcı Sesler (Ünsüzler)

Boğumlanma esnasında ses yolunun daralması sonucu oluşan seslere sızıcı ses ya da sızıcı ünsüz denir. Nitekim f, j, s, ş, v, z ünsüzleri sızıcıdır. Türkçedeki ünlüler geniş ses yollarında boğumlanır. Bu sebeple Türkçede sızıcılaşma ünsüzlere ait bir özelliktir.

Sızıcılaşma Türkçenin özellikle eski devirlerinde bugünden çok daha yoğundu. Özellikle Göktürkçede d ve b sesleri karakteristik şekilde sızıcı hâle gelmişti. Aşağıda bu tarihî sızıcılaşmalarla ilgili bilgileri bulacaksınız.

d>ḍ sızıcılaşması (gelişmesi)

Eski Türkçedeki kelime arasındaki /d/ fonemi zamanla sızıcılaşarak // fonemine dönüşmüştür. Devamında akılaşarak /y/ olmuştur. Buna Eski Türkçedeki “adaq” kelimesinin önce “aaq” olup günümüze “ayak” olarak gelmesi örnek gösterilebilir. Bu sızıcılaşma Türkçenin sınıflandırılmasında kullanılan ölçütlerden biri olmuştur.

Eski Türkçede sızıcılaşmakta olduğu anlaşılan /-ḍ-/ sesinin gelişmesi sonucu günümüze gelen ikincil /-y-/ sesinin tekâmülünde de (iki ünlü arasında kalmaları veya kendilerinden sonra akıcı bir ünsüz gelmesi şartıyla) genizsilleşme hadisesine şahit olunabilmektedir. Bazı durumlarda dilde fazla tüketilmediğinden hâlâ yaşayan ünlü arası /d/ sesinde de aynı durum mevcuttur. Örneğin Türkiye Türkçesindeki bıdık “kısa ve tıknaz” kelimesinin Anadolu ağızlarında mıdık “cüce, kısa kalmış” (Isparta, Denizli, Manisa ağızları) ve hatta /-d-/ foneminin sızıcılaştığını gösteren mınjık “ufak kalmış, büyüyememiş meyve ya da tahıl” (Giresun ağzı) şekilleri vardır (Vardarlı, 1997, s. 3179, 3195).

Ensar KILIÇ, Türk Lehçelerindeki /b-/>/m-/ Değişmesinin Fonetik Açıdan İncelenmesi

p>f sızıcılaşması

Özellikle Çağatay Türkçesine özgü bir sızıcılaşma yönüdür. Bu dönemde örneğin “topraq” kelimesi “tofraq” hâline gelmiştir (Demirel, 2018). Bazı Türk lehçelerinde bu durumun tam tersi de yaşanır. Özellikle yabancı kelimelerdeki f sesi dudaksıllaşma sonucu p’ye dönüşür: Yusuf>Yusup vb.

b>w sızıcılaşması

Özellikle Eski Türkçedeki kelime sonlarında bulunan b sesinin sızıcılaşma yaşamasıyla oluşur: eb > ew, sub, suw gibi. (bk. Orta Türkçeye gelindiğinde oluşan sızıcılaşmalar)

b>v sızıcılaşması

Eski Türkçe bar “var”, ber- “ver-“ gibi kelimelerin Türkiye Türkçesindeki kullanımı bu hadiseye örnektir.

q>x sızıcılaşması

Türkçede en çok rastlanan sızıcılaşma biçimlerinden biridir. Bu sızıcılaşma aynı zamanda içerisinde hırıltılaşma yani gırtlaklaşmayı da getirir.

Bu ses olayı Anadolu ağızlarında da yaygındır.

Bu sızıcılaşma Yakut, Hakas, Çuvaş ve Tuva lehçelerinde yaygın; Azeri, Özbek, Balkar, Kumuk ve Karay Türkçesinde de kısmi olarak görülmektedir. S. Serebrenikov, Kazan Tatar Türkçesi ve Çuvaşçadaki sızıcılaşma olayını, Fin-Ugor dillerinin tesiriyle açıklamaktadır.

(…)

Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesi ağızlarında görülen bir ses olayıdır. L. Karahan, Türkiye Türkçesi ağızlarından Doğu grubu ağızlarının karakteristik bir ses değişimi özelliği olan q>x ses değişiminin Kuzeydoğu ve Batı grubu ağızlarında da sıkça görüldüğünü belirtmektedir.

xun- (ZGTİY, 154) “kon-”, xal- (ZGTİY, 157), xarındaş (<qarındaş. EUTS, 112) (SDM, 105) “kardeş”.

Ercan Alkaya, Sibirya Tatar Türkçesiyle Türkiye Türkçesi Ağızlarındaki Benzerlikler Üzerine Bir Değerlendirme

ç>ş sızıcılaşması

Anadolu ağızlarında görülen sızıcılaşma yönlü bir hadisedir (Emirdar, 2019):

şaḫal “çakal”
şam “çam” vb.

Anadolu ağızlarında sık görülen bazı sızıcılaşma örnekleri şunlardır (Küçük, 2013):

ḳ- > ğ- : ḳadar>ğader (ADYA, 13/55)

-b- > -v- : beraber>bileύar (DÇYA, 7.11); çoban>çovan (EYAD, 127.9); dolabıdır>dolaύıdır (DÇYA, 1.4); harbi>harvi (AİA, I/32-156); mecbur>mėcvuruk (KaYA, 119/17); nebze>nėvze (AYA, 59/57); tebdil>tevdil (STİAT, Siv., 116.2).

-d- > -z- : cadı>cazı, caziya (ADYA, 5/115; AUKA, 3-9); cadılık >cazılık (EİMA, 9.23); muradına>murazına (AOİA, B4- 07.185).

-p- > -f- : maşrapa>maşrafa (OAAD, Kay., 47.14); şüphesiz>şüfhesiz (HTA, 1.2.1-12)

İlginizi çekebilir: Dudaksıllaşma

KAYNAKÇA

ALKAYA, E. (2012). Sibirya Tatar Türkçesiyle Türkiye Türkçesi Ağızlarındaki Benzerlikler Üzerine Bir DeğerlendirmeElectronic Turkish Studies7(4).

DEMİREL, E. (2018). Çağatayca Bir Kur’an Tefsiri Üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 7(4), 2119-2130.

EMİRDAR, Ş. (2019). Aksu Ağzı, YL Tezi.

HUALDE, J. I., Shosted, R., & Scarpace, D. (2011, August). Acoustics and Articulation of Spanish/d/Spirantization. In ICPhS (pp. 906-909).

KILIÇ, E. (2020). Türk Lehçelerindeki/b-/>/m-/Değişmesinin Fonetik Açıdan İncelenmesiTürk Dünyası İncelemeleri Dergisi20(1), 59-96.

KORKMAZ, Z. (2017). Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, TDK.

KÜÇÜK, M. (2013). Anadolu ağızlarındaki doğu kökenli sözcüklerin ses bilgisi açısından görünümleri-ünsüzler.

Özet
Başlık
Sızıcılaşma nedir? Sızıcılaşma ses olayı niçin olur? Ses Bilgisi (Fonetik)
Açıklama
Sızıcılaşma nedir? Niçin olur? Türkçedeki sızıcılaşmalar, d>ḍ, p>f, b>w ve q>x değişmeleridir. Sızıcılaşma, sızıcı olmayan bir sesin f, v, h, s, z, ş, j seslerinden (Korkmaz, 2017) herhangi birine dönüşmesidir. Sızıcı ünsüzler telaffuz edilirken fiziksel olarak ağız kanalı daralır.
Yayımcı
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo
admin

Son gönderiler

NFT nasıl yapılır?

NFT yani sabit jeton, ticari olarak değer üretebilen bir varlık ya da fikrin blockchain ya… Daha Fazla

Kasım 29, 2021

Sanal arsa nasıl alınır? — Sanal arsa nedir?

İnternetin bir sonraki basamağı olan metaverse teknolojisi ile üretilen sanal arazilerdeki her bir parçaya sanal… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Sekiz Yükmek hangi döneme aittir? | Sekiz Yükmek PDF

Sekiz Yükmek, Eski Türkçenin Eski Uygur Türkçesi Dönemi'nde 10. yüzyılda yazılan Budist bir eserdir ve… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Genelleşme yoluyla üretilmiş sözcükler | Genelleşme nedir?

Bir özel adın zamanla kendi türünden olan bütün unsurları karşılayacak şekilde cins isme dönüşmesine genelleşme… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Decentraland arsa nasıl alınır? — Land token ile arsa nasıl satın alınır?

Decentraland içerisinde MANA ve LAND adlı iki adet token mevcuttur. Öyleyse hemen "Decentraland arsa nasıl… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Yapma Türk destanları nelerdir? — Yapay destan örnekleri

Doğal destanlardan farklı olarak kim tarafından yazıldığı bilinen yani anonim olmayan destanlara yapma destan ya… Daha Fazla

Kasım 26, 2021