Paylaş

Ayrılma hal eki veya çıkma durum eki, Türkçe dil bilgisinde +dan, -den ile karşılanan durum eki. Bu eke ablatif de denir. Cümlede tıpkı yaklaşma ve bulunma hâl ekleri gibi genellikle yer tamlayıcısı görevinde kullanılır. Bununla birlikte zaman, biçim, şekil vb. bildirdiğinde zarf tümleci olarak da kullanılabilir.

Birçok farklı görevi olan ayrılma durum eki dil bilgisel olarak fiilin gösterdiği hareketin kendisinden uzaklaştığı bilgisini verir (Ergin, 1998).

Ayrılma Hal Ekinin İşlevleri

Bu hal ekinin yedi farklı işlevi vardır. Bu işlevler hem hâl eki vazifesi hem de tamlama yapmak gibi farklı fonksiyonları kapsar (Korkmaz, 2003). Bunların yanında ayrılma hal eki başka halk eklerinin yerine de kullanılabilir.

1. Ayrılma hal eki sebep-sonuç bildirir. Bu durumda zarf tümlecidir.

Örnek: O hiç çalışmadığından sınıfta kaldı.

Zaman bildirerek cümlede zarf tümleci yapar.

Örnek: Her şey sonradan gelişti.

2. Bir şeyin neyden yapıldığını belirterek sıfat tamlaması (kimilerine göre takısız ad tamlaması) kurar.

Örnek: Demirden kapılar çok daha sağlam oluyor.

3. Özellikle zamirlerle kurulan isim tamlamalarında ilgi eki işlevinde kullanılır. Bazen de aynı işlevde parça-bütün ilişkisini anlatmak için kullanılır.

Örnek: Onlardan biri bu sınavı başarır. (İlgi eki görevinde belirtili isim tamlaması yapar.)
Örnek: İçlerinden bir tanesi daha çalışkan. (Tamlayanı, tamlayanı düşmüş isim tamlaması olan isimlerle kullanılarak parça-bütün ilişkisi kurar.)

4. Yer-yön gösterir.

Örnek: Gemi kuzeyden geçti.

5. Birleşik edatlar oluşturur. Bu durumda edat tümleci kurar.

Örnek: Korktuğumdan ötürü boş kâğıda imza attım.

6. Karşılaştırma için kullanımı mevcuttur.

Örnek: Bu ondan daha kısa.

7. Kalıplaşarak isim, zarf veya sıfat yapar.

Örnek: Sudan sebeplerle karşıma gelme. (Sıfat yapmış.)

Örnek: Bu parayı elden vermelisin. (Zarf yapmış.)

Örnek: Bu başarısızlığın nedeni ne? (İsim yapmış.)

Ayrılma Hal Ekinin Farklı Hal Eklerinin Yerine Kullanımı

Çıkma durumu eki çağdaş ve tarihî Türk lehçelerinde sıklıkla farklı hâl eklerinin işlevlerini yerine getirmek için de kullanılmaktadır. Nitekim bu durumun dilin nörolinguistik temelleriyle semantik bağları vardır. Özek ve Sağlam (2016) bu hususta şunu söylemektedir:

+DAn çıkma hâli ekinin, Türk dilinin çeşitli dönemlerinde ve Türkiye Türkçesi ağızlarında bulunma ve vasıta hâli işleviyle kullanıldığı görülmektedir.

Özek & Sağlam (2016)

Eski Türkçede Ayrılma Hal Eki

Eski Türkçede ayrılma ve bulunma hali ekleri tam anlamıyla ayrışmış değildir. Orta Türkçe ile birlikte Eski Türkçede de rastlanan +tIn ekinin aşama aşama yeni bir bağlamda yani fiilden uzaklaşma semantiğinde kullanılmaya başlandığı görülür. Kısacası ekin kökeni Eski Türkçedeki +tIn ekine kadar gider.

KAYNAKÇA/REFERENCES

Ergin, M. (1998). Türkçe Dil Dilgisi. Bayrak Yay., İstanbul.

Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Türk Dil Kurumu, Ankara.

Özek, F , Sağlam, B . (2016). +Dan Çıkma Hâli Ekinin Vasıta ve Bulunma Hâli İşlevi Üzerine. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi , 24 (2).

Bu yazının tüm hakları simitcay.com’a aittir. Kesinlikle başka hiçbir yerde kullanılamaz.

Özet
Başlık
Ayrılma hali eki (çıkma durumu eki) nedir?
Açıklama
Ayrılma hali eki veya çıkma hali eki, hal eki kategorisinde uzaklaşmayı ifade eder. Peki ayrılma hali eki ve işlevleri, görevleri nedir?
Yayımcı
Yayımlayan
Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri
Logo
admin

Son gönderiler

NFT nasıl yapılır?

NFT yani sabit jeton, ticari olarak değer üretebilen bir varlık ya da fikrin blockchain ya… Daha Fazla

Kasım 29, 2021

Sanal arsa nasıl alınır? — Sanal arsa nedir?

İnternetin bir sonraki basamağı olan metaverse teknolojisi ile üretilen sanal arazilerdeki her bir parçaya sanal… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Sekiz Yükmek hangi döneme aittir? | Sekiz Yükmek PDF

Sekiz Yükmek, Eski Türkçenin Eski Uygur Türkçesi Dönemi'nde 10. yüzyılda yazılan Budist bir eserdir ve… Daha Fazla

Kasım 28, 2021

Genelleşme yoluyla üretilmiş sözcükler | Genelleşme nedir?

Bir özel adın zamanla kendi türünden olan bütün unsurları karşılayacak şekilde cins isme dönüşmesine genelleşme… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Decentraland arsa nasıl alınır? — Land token ile arsa nasıl satın alınır?

Decentraland içerisinde MANA ve LAND adlı iki adet token mevcuttur. Öyleyse hemen "Decentraland arsa nasıl… Daha Fazla

Kasım 27, 2021

Yapma Türk destanları nelerdir? — Yapay destan örnekleri

Doğal destanlardan farklı olarak kim tarafından yazıldığı bilinen yani anonim olmayan destanlara yapma destan ya… Daha Fazla

Kasım 26, 2021