Eski Uygur Türkçesi Eserleri

Eski Uygur Türkçesi eserleri, Göktürkçe Dönemi‘nin bitmesiyle verilmeye başlanan Uygur Dönemi eserleridir. Ayrıca Eski Uygur edebiyatı çeviri merkezli bir edebiyattır. Nitekim en önemli 17 adet Uygur eseri aşağıda sıralanmıştır. Eski Uygur Dönemi’nde Çince, Tibetçe ve Soğdca eserler, Budist (Burkancı) Uygur edebiyatına kazandırılmıştır.

Bu dönemde edebiyat Budist ve Manici çevrelerde ayrı dilsel özellikler üzerinden gelişmiştir. Özellikle Bin Buda Mağaraları (Ming Öy) içerisinde sayısız sayıda Uygur eseri ortaya çıkmıştır. Nitekim Mani dili çevresinde ise Irk Bitig ve Aprin Çor Tigin’in şiirleri önemlidir.

Eski Uygur Türkçesindeki en önemli Budist ve Manici eserler

Eski Uygur Türkçesinde binlerce eser kaleme alınmıştır. Çünkü Budizm ve Manicilik dinlerine mensup Uygur Türkleri kendi dinlerine uygun birçok kitabı tercüme etmiştir. Bu sebeple bu eserlerin birçoğu çeviri eserdir. Aşağıda bu eserlerin bir listesi vardır:

1. Altun Yaruk,
2. Sekiz Yükmek,
3. Üç İtigsizler,
4. Aç Pars Hikâyesi,
5. Çaştani Beg Hikâyesi,
6. Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin,
7. Maitrisimit,
8. Ölüler Kitabı (Totenbuch),
9. Asil Dinin Nilüfer Çiçeği,
10. Amitabhasutra,
11. Kimkoki Atlıg Vaçraçitak Sudur,
12. Yitikensudur,
13. Hüentsang Biyografisi,
14. Dantipala Beg Hikâyesi,
15. Kşantii Kılguluk Nom.
16. Irk Bitig (Mani),
17. Bir Aşk Şiiri (Mani).

Yukarıda verilen önemli eserlerden son ikisi hariç tamamı Budist Uygur edebiyatına aittir. Şimdi gelin bu eserleri tanıyalım.

Budist Eski Uygur Metinleri

Budist Uygur edebiyatı, Eski Uygur Türkçesi içerisindeki ana koldur. Nitekim bu edebiyat Y ağzına dayanır. Özet olarak bu dönemde aşağıdaki tarzlardaki eserler verilmiştir:

• Sutralar: Budizm’e ait kurallar yani akait kitapları.
• Vinayalar: Budizm’in insan yaşantısındaki uygulamalarını anlatan kitaplar yani ilmihal kitapları.
• Abhidharmlar: Budist felsefe kitapları.
• Sutralar: Budist vaaz kitapları.
• Mektuplar,
• Tövbe kitapları,
• Şiirler,
• Biyografiler.

Budist eserler, genel itibarıyla çeviri olmaları sebebiyle edebî kalıcılık yönünden zayıftır. Bu konuda özellikle Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek’in daha kalıcı olmasının sebebi, bu eserlerin isimleri de dâhil olmak üzere Türkçeye adapte edilmiş olmalarıdır. Şimdi Budist edebiyatın önemli eserlerini tanıyalım:

1. Altun Yaruk

Suvarbaprabhasasutra adıyla da bilinir. Altın ışık anlamına gelir. Ayrıca eserin içerisinden Budizm’in esaslarına dair vaazlar yer alır. Seli Tutung tarafından Çinceden çevrilmiştir.

Eski Uygur edebiyatının en bilinen eseridir. Türkoloji açısından essiz bir kaynaktır. Çünkü Eski Uygur Dönemi’ne ait dil özelliklerini yansıtan bir metindir. Bu sebeple Türkoloji bölümlerinde gramatik çözümlemesi yapılan eserlerdendir.

2. Sekiz Yükmek

Budist Uygur edebiyatının Çinceden çevrilen eserlerinden biridir. Eserde bilinçli bir Budist nasıl olunacağına dair bilgiler yer alır. “Sekiz Yığın” adıyla bilinen eserle ilgili çalışmaları T. Haneda başlatmıştır (Şen, 2005).

Tıpkı Altun Yaruk gibi Türkoloji için kıymetli bir yazmadır. Özellikle eserin içerisindeki Aç Pars hikâyesi edebî açıdan nitelikli bir metindir. Bu hikâye Gabain tarafından Eski Türkçenin Grameri adlı eserin son kısmına da eklenmiştir.

3. Üç İtigsizler

Aslında Abidarim Kıınlıg Koşavarti Şastir olarak bilinen eserin bir parçasıdır. Sanskritçeden çeviridir. Kitabın aslı Sthiramati adlı bir yazara aittir. Türkçeye kim tarafından tercüme edildiği bilinmese de Tu-Tung Tükel Temür tarafından Sanskritçe kökenli söz varlığı ile dikkat çeken bir eserdir.

Üç İtigsizler, Uygur Budist edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Abidharma türünde bir yazmadır. Nitekim eserde yalnızca Budizm’in esasları değil, Budist tebaanın yaşam tarzı da aktarılmıştır. Eser iki cilttir ve British Museum’da bulunmaktadır.

4. Aç Pars Hikâyesi

Altun Yaruk içerisinde yer alan bu hikâyede iyi bir insan olmanın kendini iyilik uğruna feda etmekle mümkün olduğu teması işlenir. Hikâyede Budist bir rahibin kendisini yavrularıyla açlıktan ölmek üzere olan bir parsa yem etmesi anlatılır. Nitekim eser, Budist Uygur edebiyatının edebî yönü en yüksek metinlerindendir.

5. Çaştani Beg Hikâyesi

Eski Uygur Dönemi çatik tarzındaki eserlerdendir. Hikâyede, Çaştani Beg ülkesine hastalık getiren şeytanlarla mücade eder. Ayrıca Şilazin adlı bir tercüman eseri, Toharcadan Eski Uygur Türkçesine çevirmiştir.

6. Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin Hikâyesi

İyi Kalpli Prens ve Kötü Kalpli Prens hikâyesi olarak da bilinir. Eserin yazılış tarzı sahne tekniğine uygundur. Bu sebeple tiyatral özellik gösterdiğini düşünenler vardır. Eserde, dünyadaki kötülüğü engellemek amacıyla bir mücevhere ulaşmak için verilen mücadele anlatılır.

7. Maitrisimit

Maitrisimit, Türk edebiyatındaki ilk geleneksel tiyatro metnidir. Nitekim bir körünç örneğidir. Maitrisimit’te Burkan Maytreya’nın faziletleri anlatılır. Toharcadan çeviridir.

8. Ölüler Kitabı

Totenbuch olarak da bilinen bu kitap Eski Uygurlar arasında ölen kişilerin not edildiği bir listedir. Bu sebeple Türk antronimi açısından kıymet taşır.

9. Asil Dinin Nilüfer Çiçeği

Asıl adı Saddharmapundrikasutra’dır. Budizm’in özellikle Mahayana mezhebine ait kuralların anlatıldığı bir kitaptır.

Manici Eski Uygur Metinleri

Manici Uygur edebiyatı özellikle Uygurların Mani dinini kabul etmesi ile gelişmiştir. Bu edebiyat konu Eski Uygur Türkçesinin n ağzı özelinde gelişmeye başlamıştır. Bu kolun en önemli eserleri Aprin Çor Tigin tarafından yazılan şiirlerdir. Ayrıca bir fal kitabı olan Irk Bitig de Manici çevrede yazılmıştır.

Manici ve Burkancı edebiyatın dışında Eski Uygurlar arasında İslam ve Hristiyanlığın Nesturi mezhepleri de yaygındır. Bu çevreler de mezar taşları ve kısa şiirler gibi küçük çaplı eserler meydana getirmiştir.

Uygur Türkçesinin ses ve şekil özellikleri için aşağıdaki kaynaktan yararlanabilirsiniz:

Bk. Orhun ve Uygur Türkçesi arasındaki farklar

Kaynakça

Eraslan, Kemal (2012). Eski Uygur Türkçesi, Ankara: Türk Dil Kurumu.

Şen, Serkan (2005). Türkçe’nin ‘Banyo’ Karşılığında Bilinen İlk Sözcüğü: Sukıngu. Bilig, (34), 83-90.