Divan Edebiyatı Terimleri Sözlüğü, divan edebiyatında sıklıkla kullanılan kavram ve terkipleri içeren çevrim içi bir sözlüktür. Aşağıda divan edebiyatı terimleri alfabetik sıra ile verilmiştir:
| acuz | Bir beytin ikinci mısrasına verilen ad |
| âşıkâne gazel | Aşkla ilgili acı, keder, yakarış, yakınma gibi içli duyguların anlatıldığı gazeller |
| beyt’ül gazel | Gazelde en güzel beyte verilen ad |
| beyt’ül kasid | Kasidede en güzel beyte verilen ad |
| caize | Şairlere, kasidelerde övdükleri büyükler tarafından verilen bahşiş |
| culusiye | Padişahın tahta oturması sebebiyle yazılan kasideler |
| darb-ı mesel | Atasözü |
| dibace | Bir kitabın ön sözü, mukaddime |
| divan | Divan şairlerinin şiirlerini topladığı kitap |
| divançe | Küçük divan |
| fahriye | Kasidede şairin kendini övdüğü bölüm |
| fütüvvetname | Esnaf örgütlerinin uyması gereken hususları düzenleyen ahlak kitapları |
| gazavatname | Ordunun akınlarını, savaşlarını, zaferlerini anlatan şiir ya da düz yazı şeklindeki edebi tür |
| gazel | Türk edebiyatına Arap edebiyatından geçen, aa-ba-ca (…) uyak ölçüsüyle genellikle lirik konuların işlendiği ve divan şairlerinin en çok kullandığı divan edebiyatı nazım biçimi |
| girizgâh | Kasidede asıl konuya giriş bölümü |
| hamse | Bir şairin beş mesneviden oluşan eserler bütününe verilen ad |
| haşiye | Bir eseri daha iyi anlamak için yazılan kitap |
| hicviye | Devrin yöneticilerini yermek için yazılan kasideler |
| hikemi gazel | Felsefi düşüncelerin dile getirildiği gazeller |
| hilye | Hz. Muhammed’in iç ve dış özelliklerini anlatan yazılar |
| hüsn-i matla | Bir gazelin ikinci beytine denir. |
| hüsn-i makta | Bir gazelin sondan bir önceki beytine denir. |
| hüsn-i tahallüs | Şairin adının mahlas beytinde tevriyeli bir şekilde geçtiği beyit. |
| ıydıyye | Nesib bölümünde bayram tasviri yapılan kasideler |
| imale | Aruz vezninde vezin gereği kısa hecenin uzun gibi okunmasına denir |
| inşa | Divan nesrine verilen ad |
| iskendername | Büyük İskender’in seferlerini anlatan eserler |
| kaside | Övgü amacıyla yazılan ve Nef’i ve Baki gibi şairlerin öne çıktığı divan edebiyatı nazım biçimi |
| kıfayetname | İnsanların dış görünüşlerinden onların karakterleri ile ilgili bilgiler çıkarmayı amaçlayan eserler |
| kısas-ı enbiya | Peygamberlerin kıssalarını, mucizevi hikayelerini konu edinen eserler |
| kıssa | Kısa, öğüt veren öykü, fıkra, masal, menkıbe gibi eserler |
| lügaz | Divan edebiyatında şiir biçiminde yazılan bilmeceler |
| mahlas | Şair ve yazarların takma isimleri |
| mahlas | Şairlerin takma ismi |
| matla | Bir şiirde iki mısrası birbirine kafiyeli olan beyitlere denir |
| mazmun | Kalıplaşmış benzetmeler |
| med | Aruz vezninde uzun hecenin olduğundan daha uzun yani bir buçuk hece okunmasına denir |
| mersiye | Ölen birinin ardından duyulan acıyı dile getiren kasideler |
| methiye | Kasidede Allah’ın, peygamberin, padişahın övüldüğü bölüm (asıl bölüm) |
| mısra-ı azade | Bir manzum parça içinde olmayan veya öteki mısraları bütünüyle unutulan, anlamı kendi içinde tamamlanan dillerde dolaşan tek mısralara denir. |
| mısra-ı berceste | Divan edebiyatında tek mısradan oluşan anlam ve ses bakımından bir bütünlük gösteren dizelerdir.(Sıçramış,fırlamış mısra) |
| miraciye | Hz Muhammed’in göğe yükselişini konu alan edebi yapıtlar |
| miyan (meyan) | Şarkının en dokunaklı üçüncü dizesi |
| muamma | Belli kurallarla düzenlenip çözülebilen ve yanıtı Tanrı’nın sıfatlarından biri ya da bir insan adı olan manzum bilmeceler |
| muaşşer | Bentleri 10 mısradan oluşan nazım biçimi |
| muhammes | Bentleri 5 dizeden oluşan nazım biçimi (Kafiye dizilişi aaaaa) |
| mukaffa | Bir şiirde iki mısrası birbirine kafiyeli olan beyitlere denir |
| murabba | Dört dizelik bentlerden oluşan nazım şekli |
| musammat gazel | İç kafiyesi olan gazellere verilen ad |
| musarra | Bir şiirde iki mısrası birbirine kafiyeli olan beyitlere denir |
| mutavvel (müzeyyel) gazel | Beyit sayısı on beş beyti aşan gazeller |
| müfret (fert) | Mısraları kafiyeli olmayan beyitlere denir |
| münacaat | Allah’a yakarış dile getiren kasideler |
| münşeat | Düzyazılardan oluşan kitap |
| münşi | Nesir yazarı |
| müsebba | Bentleri 7 mısradan oluşan nazım biçimi |
| müseddes | Divan edebiyatında 6 dizelik bentlerden oluşan nazım şekli |
| müselsel gazel | Tüm beyitleri aynı kafiyeye sahip olan gazeller |
| müsemmen | Bentleri 8 mısradan oluşan nazım biçimi |
| mütessa | Bentleri 9 mısradan oluşan nazım biçimi |
| naat | Peygamberi öven kasideler |
| nasir | Nesir yazarı |
| nazire | Beğenilen, başka bir şiir örnek alınarak aynı ölçü ve aynı uyakla yazılan şiirlere denir |
| nesib (teşbib) | Kasidede tasvir yapılan bölüm |
| pendname | İnsanlara öğüt vermek amacıyla yazılmış eserler |
| rahşiye | Atlar için yazılmış kasideler |
| rindane gazel | Dünya malına , şan ve şöhrete önem vermemeyi, yaşamaktan zevk alma düşüncesini anlatan gazeller |
| sadr | Bir beytin ilk mısrasına verilen ad |
| sakiname | Divan edebiyatında gerçek ve mecazi anlamda içki, içki çeşitleri, içki meclisleri ve bu meclisteki araç gereçler hakkındaki eserler |
| sayfiyye | Nesib bölümünde yaz tasviri yapılan kasideler |
| seci | Düzyazıda iç kafiyeye verilen ad |
| siyasetname | Manzum ya da mensur yazılan siyasi eserler |
| siyer | Hz. Muhammed’in hayatını konu edinen eserler |
| suriyye | Düğün ya da sünnet gibi şenlikleri ele alan kasideler |
| surname | Şehzadelerin sünnet, düğün gibi törenlerini anlatan eserler |
| şah beyit | Gazelin ya da kasidenin en güzel beyti |
| şehrengiz | Bir şehrin güzelliklerini anlatan eserler |
| şerh | Bir kitabı ya da şiiri açıklama, yorumlama |
| şitaiyye | Nesib bölümünde kış tasviri yapılan kasideler |
| şuhane gazel | Sevgiliyi ve aşkın güzelliğini çapkınca anlatan gazeller |
| taç beyit | Bir gazelin ya da kasidenin içinde, şairin mahlasının kullanıldığı beyit. Genellikle son beyittir |
| tahmis | Bir gazelin her iki dizesinin başına üç dize eklenerek oluşturulan 5 dizelik nazım biçimi |
| tanzim | Bir beytin başka bir şair tarafından herhangi bir nazım biçimine tamamlanması ile oluşturulan şiirler |
| tardiye | Bent sayısı 5 dizeden oluşan, kafiye dizilişi (aaaab) ile muhammesten ayrılan nazım biçimi |
| taştir | Bir gazelin beyitlerinde mısralar arasına üç dize getirilerek yapılan , farklı aruz kalıbı ile yazılan 5 dizelik nazım şekli |
| tegazzül | Kasidenin içine sıkıştırılan gazel |
| tehzil | Ünlü bir şaire, aynı ölçü ve uyakla şaka ve alaylı bir üslupla yazılmış nazirelere denir (Hezliyat) |
| terbi’ | Bir şairin gazelinin her beytinin üzerine, başka bir şairin ikişer dize eklemesi ile oluşan murabbaya verilen ad |
| terciihane | Terciiibentte , vasıta beytin üstündeki beyitlerin tümüne verilen ad |
| terkip | Kelime grubu, tamlama |
| terkiphane | Terkibibentte, vasıta beytin üstündeki beyitlerin tümüne verilen ad. |
| tesdis | Bir gazelin iki dizesinin üzerine dört dize eklenerek oluşturulan 6 dizelik nazım şekli |
| tevhid | Allah’ın birliğini anlatan kasideler |
| tezkire | Ünlü kişilerin yaşam hikayelerini anlatan eserler, biyografi |
| vasıta beyti | Terkibibent ve terciibentte her bendin sonundaki tek beyte verilen ad |
| vasl | Aruz vezninde kullanılan ulamalara denir |
| velayetname | Ermişlerin, evliyaların, velilerin yaşamlarını anlatan eserler |
| yek-ahenk gazel | Tüm beyitlerinde konu birliği görülen gazellere denir |
| yek-avaz gazel | Tüm beyitleri aynı güzellikte olan gazellere denir |
| zihaf | Aruz vezninde uzun hecenin kısa gibi okunmasına denir |
| ziyade | Müstezattaki kısa dizelere verilen ad |
Bu sözlük Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni Nermin EROKUTAN tarafından hazırlanmıştır.
Makale tam metnine ulaşın (PDF). Öz: Orhun Yazıtları, İslamiyet öncesinde Orta Asya bozkırında yaşayan göçebe… Daha Fazla
Türkiye’nin en köklü şiir yarışmalarından biri olan Simit Çay Edebiyat Etkinlikleri Şiir Yarışması’nın 12.sinin sonuçları… Daha Fazla
Kağan, Türk ve Moğol devletlerini yöneten hükümdarların unvanıdır. Bu sebeple tarihteki Türk devletlerinin yönetim şekline… Daha Fazla
İsim tamlamalarını oluşturan isim ya da zamirlerin arasına gelerek bu kelimeler arasında ilişki kuran eke,… Daha Fazla
Günümüzde yapay zekâ teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte “deepfake” kavramı giderek daha fazla tartışılır hâle gelmiştir. Türkçede… Daha Fazla
Özet Kitapçığıİndir 16–18 Mayıs 2025 tarihleri arasında Buhara’da düzenlenen Uluslararası Dil ve Edebiyatta Sağlık Sempozyumu,… Daha Fazla
Yorumlar