Türk Destanlarındaki Motifler ve Açıklamaları — Türk Destanları [Özet]

Türk destanları, köklü bir geçmişe sahip Türklerin tarih sahnesindeki var oluş serüvenine ışık tutar. Çünkü destanlar toplumların birlikte kutladıkları zaferler ve göğüsledikleri sıkıntılardan doğar. Türk destan motifleri, bu yönüyle sözlü geleneğin zengin bir ögesi durumundadır. Bu makale, destan konusunu irdeleyen kapsamlı bir çalışmadır. Öncelikle Türk destanlarındaki motifleri kısaca sıralayıp yazımıza başlayalım:

1. Kurt,
2. Ağaç,
3. Işık,
4. Su,
5. Alp,
6. Tinler,
7. Dağ keçisi,
8. Yıldız,
9. Deniz,
10. Dağ vb.

Bu motiflerin açıklamaları için bu bağlantıya tıklayabilirsiniz.

Destanlar, topluluk hayatını derinden etkileyen olayların bir halk ozanı tarafından uzun ve manzum şekilde anlatıldığı anlatılardır. Olağanüstü ögeler masallardaki kadar olmasa da destanlarda da görülür. Çünkü milletlerin tarihinde destan kavramı yiğitlik ve hamaseti temsil eder. Doğal Türk destanları halk bilimi alanında incelenen ürünleridir. Bu anlatıların ilk söyleyeni zamanla unutulduğu için destanlar anonimdir. Türk destan motifleri Türkçenin göçebe kültürü yansıtmaktadır. Bununla birlikte bu anonim ürünler tarihsel süreçte farklı bir ozan tarafından derlenir ve yazıya geçirilir.

Bu yazıda aşağıdaki başlıklara ulaşacaksınız. Lütfen gitmek istediğiniz başlığa tıklayınız.

1. Türk destanlarının özellikleri (maddeler hâlinde)
2. Destanlar nasıl oluşur?
3. Destan ve efsanenin farkı nedir?
4. Türk destanları nelerdir?
5. Diğer milletlere ait destanlar nelerdir?
6. Türk destanlarının oluşum sırası nedir?
7. Türk Destanları ve Mitler: Mitoloji ve edebiyat ilişkisi nasıldır?
8. Mit ve destanın farkı nedir?
9. Türk destanlarında motifler nelerdir?
10. Milletlerin tarihinde “destan” kavramı sizce ne kadar önemlidir?
11. Siz bir destan yazmak isteseniz hangi olayı ya da kişiyi konu edinirsiniz?
12. Türk destanları ad verme geleneğini nasıl etkilemiştir?
13. Modern edebiyatta Türk destanları
14. Yahya Kemal Beyatlı’nın “Türkler destan yapmaktan destan yazmaya fırsat bulamamışlardır.” sözünden ne anlıyorsunuz?

1. Türk destanlarının özellikleri (maddeler hâlinde)

Türk destanları sayılarının çok fazla olması ve söylenme tarzlarıyla diğer milletlere ait destanlardan ayrılır. Nitekim aşağıda Türk destanlarının genel özelliklerini maddeler hâlinde bulabilirsiniz:

• Doğal Türk destanları anonimdirler. Yani kim tarafından yazıldıkları bilinmemektedir.
• Olağanüstü olayları konu alan metinler arasında yer alırlar. Halk edebiyatı ürünleridirler.
• İlk söylendiklerinde koşuk nazım biçimi ile söylenmişlerdir. Ancak daha sonra şiir şeklindeki özgün varyant unutuldukça düzyazıya dönüşmüşlerdir. Bu yüzden Türk destanlarında hem manzum hem de nesir bölümler bulunur.
• Türk destanları genellikle ikinci aşamada kalmış yani bir ozan tarafından erken dönemde yazıya geçirilmemiştir.
• Destanlarda mekân ve zaman çoğunlukla belirsizdir. Ancak mekân ve zaman unsurlarının nispeten net olduğu Türk destanları da vardır.
• Türk destanları Türklerin millî kimliklerini yansıtır. Bu destanlar, Türklerin kadim bir millet olduğunun kanıtıdır.
• Türk destanlarının ortaya çıkışını sağlayan zafer, yenilgi, göç, salgın hastalık gibi toplumsal kırılma noktaları Türk milletinin ulusça tecrübe ettiği olaylardır.
• Türk destanlarında alp tipi yani kahramanlık konulu temalar ön plandadır. Işık, ağaç, su, bozkurt gibi motifler Türk destanlarında çok kullanılır.

2. Destanlar nasıl oluşur?

Yalnızca milletleşme sürecinin kadim çağlarda tamamlayan milletlerin destanları vardır. Çünkü destanlar ulusal metinlerdir. Başka bir ifadeyle bir destanın yazılması için yaşanan zafer, afet veya büyük bir yenilgi gibi kırılma noktalarının milletçe tecrübe edilmiş olması gerekir. Örneğin Türklerin Şu Destanı’nda büyük bir yenilgi, Göç Destanı’nda ise açlık, kuraklık ve büyük bir pişmanlık anlatılır. Yani destanlar her zaman zaferleri anlatmaz. Eğer bir destanın yazarı belirli ise bu destanlara yapma destan denir.

Anonim destanlar doğal destanlardır. Destan kelimesi tek başına kullanıldığında genellikle doğal destan anlamına gelir. Peki, yapma Türk destanları nelerdir? Türk destanlarının oluşum sırası nasıldır?

3. Destan ve efsanenin farkı nedir?

Destanlar tüm milleti alakadar eden metinlerdir. Yani millidir. Efsaneler ise daha çok yereldir. Örneğin Bursa’nın İnegöl ilçesindeki Oylat kaplıcaları için anlatılagelen bir efsane vardır. Bu efsane İnegöl’de yaygın şekilde bilinmesine rağmen Türkiye’nin diğer bölgelerinde yaygın değildir. Oysaki Oğuz Kağan Destanı Türkiye’nin neresine giderseniz gidin bilinen bir eserdir.

Destan ile efsanenin bir diğer farkı, destanlarda kahramanlık efsanelerde ise inancın ön plana çıkmasıdır. Nitekim efsaneler de hep bir olayın sebebi mistik bir inanca bağlanmaktadır.

4. Türk destanları nelerdir?

Tarihte yaşamış birçok milletin destanı yoktur. Çünkü destan sadece iz bırakmış topluluklar tarafından yazılır. Türkler ise birçok doğal destana sahiptir. Ayrıca yazarı bilinen “yapma Türk destanları” da mevcuttur. Neredeyse her Türk topluluğunun kendine ait bir destanı vardır. Şimdi gelin en bilinen Türk destanlarını ayrı ayrı inceleyelim.

• Yaradılış Destanı: Altay Türklerine aittir ve dünyanın yaradılışı anlatılır.
• Alp Er Tunga Destanı: İranlıların Şehname adlı destanında Efrasiyab olarak geçen Türklerin büyük kumandanını anlatır. Eser Divan u Lügati’t-Türk’te yer alır. Aynı zamanda bir sagu örneğidir.
• Şu Destanı: Saka Türklerinin Büyük İskender ile olan savaşlarını anlatır.
• Oğuz Kağan Destanı: Tüm Türklerin ortak destanıdır. Türk boylarının oluşumunu sembolik bir dille anlatır.
• Ergenekon Destanı: Göktürk destanlarından olup Türklerin engebeli ve dağlarla çevrili bir alanda yeniden çoğalıp dünyaya açılmasını anlatır.
• Bozkurt Destanı: Türk boylarının türeyişini anlatan Göktürk destanlarındandır.
• Türeyiş Destanı: Türklerin türeyişini anlatan Uygur destanlarındandır.
• Göç Destanı: Türklerin Tibetlilerle girdikleri bir iddia sonucu kutsal yada taşını onlara vermeleri sonucunda Tanrı tarafından kuraklık ve göç ile cezalandırılmalarını anlatan Uygur destanıdır.
• Saltuk Buğra Han Destanı, Danişmentname, Saltukname ve Battalname ise Türklerin Müslüman olduktan sonra din uğruna yaptıkları savaşları anlatan destanlardır. Saltuk Buğra Han Destanı İslamiyet sonrasında yazılan ilk Türk destanıdır. Anadolu’daki ilk Türk destanı ise Arap bir kahraman olan Battal Gazi’nin Bizans’la olan savaşlarını anlatan Battalname’dir.
• Manas Destanı: Kırgız Türklerinin destanıdır. Bu destan günümüzde de hâlâ yazılmaktadır. Destan dünyanın en uzun epik anlatısıdır.
• Dede Korkut Hikâyeleri: Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin ilk yazıya geçirilmiş anlatısıdır. Anlatı Azerbaycan Türkçesinin özelliklerini gösterir. Eser, destandan halk hikâyesine geçişi temsil eder.

Bu destanların dışında Siyenpi Destanı, Attila Destanı ve Mani Dininin Kabulü Destanı gibi birçok Türk destanı daha vardır.

5. Diğer milletlere ait destanlar nelerdir?

Tarihteki bütün köklü milletlerin destanı vardır. Çünkü destan bir milletin tarihte yaşadığı önemli hadiseleri bugüne yansıtan bir aynadır. Dünyada yaygın olarak bilinen destanlar şunlardır:

• İlyada ve Odysseia: Yunan edebiyatına ait destanlardır. Homeros tarafından yazılmışlardır. Dünyada en çok okunan destanlardır. Ben Kirke ve Akhilleus’un Şarkısı gibi modern eserlerde de bu destanların etkisi görülmektedir. Destanlarda olaylar Çanakkale, Spil, Kaputaş vadisi vb. Türkiye coğrafyasının da bulunduğu bir alanda geçmektedir.
• Gılgamış: Dünyanın bilinen ilk destanıdır. Sümerlere aittir. Destan medeniyetlerin doğduğu yer olan Mezopotamya’nın tarihine ışık tutmaktadır.
• Ramayana ve Mahabarata: Hint destanlarıdır.
• Nibelungen: Alman destanıdır. Eserde Avrupa içlerine kadar girerek Avrupa’yı zapteden Hun Türklerinden de bahsedilmektedir.
• Kalevala: Bu destan toplum dönüşümü için kullanılmış önemli bir halk bilimi ögesi hâline getirilmiştir. Finlandiyalıların yeniden ulus olma bilincini kazanması bu destanın Lönrot tarafından derlenmesiyle tetiklenmiştir. Finlandiya’nın toplumsal dönüşümünde bu destanın yeri büyüktür.
• Beowulf ve Robinhood: İngiliz destanlarıdır. Yeni dönemde oluştukları için bazı akademisyenler tarafından destan kabul edilmezler.
• İgor: Rus destanıdır. Bu destanda Rusların Kıpçak Türkleri ile mücadeleleri anlatılmaktadır.
• La Cid: İspanyol destanıdır. 12. yüzyılda oluşan nispeten yeni bir destandır. Bu yüzden kimi kaynaklarda destan olarak kabul edilmez.
• Chansende Röland: Fransız destanıdır.
• Şinto: Japon destanıdır. Aslında bir destandan çok atalar kültü öğretileridir.
• Şehname: Büyük Türk generali Alper Tunga’nın (Efrasiyab) İranlılarla yaptığı savaşlar anlatılır. Bu açıdan Türkler için de önemli bir destandır.

6. Türk destanlarının oluşum sırası nedir?

Türk destanları belirli bir oluşum sırasına sahiptir. Bu sıralama destanlara ilham kaynağı olan olaylar ile başlayan bir dizilimdir. Türk destanları genellikle ikinci aşamada kalmıştır. Çünkü göçebe olan Türkler, destanlarını çok geç dönemde yazıya geçmiştir.

1. Oluşma aşaması: Destanlar üç aşamada gerçekleşir. Oluşma aşaması ilk aşamadır. Bu aşamada köklü bir millet tarihî bir kırılma noktası yaşar: Büyük bir zafer, yıkıcı bir yenilgi, kuraklık, afet vb.
2. Anonim söyleyiş aşaması: Bu aşamada ozanlar yaşanan millî hisleri destan biçiminde dile getirir. Ancak bu kadim ozanların isimleri hiçbir zaman bilinmez. Türk destanlarının birçoğu bu aşamada kalmıştır. Çünkü Eski Türkler göçebe olmaları ve hareketli yaşamları neticesinde yazılı değil sözlü kültürü tercih etmiştir. Yahya Kemal Beyatlı’nın “Türkler destan yapmaktan destan yazmaya fırsat bulamamışlardır.” sözünden de bu durumu anlamak mümkündür.
3. Derleme aşaması: Bu aşamada toplumun ileri gelen ozanlarından biri bu destanı derler. Örneğin Fars anlatılarını Firdevsî derleyerek Şehname’yi meydana getirmiştir. Türk destanlarından Oğuz Kağan Destanı bu aşamaya geçip Uygur harfleriyle erken dönemde yazıya geçirilmiştir. Ancak yine de yazıya geçiren ozanın adı bilinmemektedir (Demirbilek, 2020).

7. Türk Destanları ve Mitler: Mitoloji ve edebiyat ilişkisi nasıldır?

Mitoloji özellikle sözlü edebiyat üzerinde büyük etkilere sahiptir. Bu yüzden destanlar üzerindeki etkisi en yüksek seviyededir. Destanlardaki motiflerin birçoğu aslında bir toplumun mitolojisindeki en bariz unsurlardır. Örneğin kurt hem Türk mitolojisinde hem de Türk destanlarında ön plana çıkan bir figürdür. Mitoloji ve edebiyatın bu kadar ilişkili olması destanlardaki motifler ile ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Öyleyse destan ve mitlerin farklarını ve benzerliklerini bir sonraki başlığımızda inceleyelim.

8. Mit ve destanın farkı nedir?

Türk destanlarının en önemli kaynakları şüphesiz Türk tarihi ve mitolojisidir. Bununla birlikte mitler ve destanlar arasında farklar vardır. Mitler genel itibariyle insanın kendi varlığını ve nesneleri tanıması sürecinde ortaya koyulan destanlardan daha eski anlatılardır. Aynı zamanda mitler destanlar gibi milli değildir.

Mitler, insanların dünyayı anlama sürecinin bir parçasıdır. Bu yüzden mitlerde ilahi hadiseler yoğundur. Hadiselerin oluşturucusu olan mitolojik karamanlara genellikle kutsi özellikler de yüklenir. Oysaki destanlarda bu kutsiyet yükleme daha azdır. Nitekim destanların temelinde kahramanlık teması baskındır.

9. Türk destanlarında motifler nelerdir?

Türk destan motifleri temel olarak şunlardır:

1. Kurt,
2. Ağaç,
3. Işık,
4. Su,
5. Alp,
6. Tinler,
7. Dağ keçisi,
8. Yıldız,
9. Deniz,
10. Dağ vb.

Türk destan motiflerinden en önemlileri kurt, ağaç, ışık, su, alp ve tinlerdir. Kurt, ağaç ve ışık motifleri genel anlamda türeyişi ve Türklerin kökenini betimler. Alp tipi Türk destanlarının neredeyse tamamında bulunan yiğitlik sembolüdür. Su ve tin ise daha ziyade Türklerin Göktanrı ve Yer-Su inançları temelindeki mistik inanışlarını yansıtır.

Türk destanlarında totem, kozmogoni, kahramanlık mitleri temelinde motiflenme görülür. Türkler açısından bakıldığı zaman bozkır hayatına sımsıkı tutunan bozkurt ve Gobi Çölü’nün sarp kayalıklarında yaşamayı başaran dağ keçisi totem mitlerinde ön plana çıkmaktadır. Bu iki hayvan aynı zamanda Göktürk Devleti’nin de sembolleri arasındadır.

Türklerde evrenin nasıl oluştuğuna dair fikirler ortaya koyan kozmogoni mitleri ve bu mitler üzerinden oluşturulan destanlar da görülür. Bu destanların en tipik örneği Altay Yaratılış Destanı‘dır. Bu destanda tüm dünyadaki yaratılış mitlerinde olduğu gibi toprak ve su ön plana çıkmaktadır. Burada toprak insanın yaratılış mucizesini ortaya koyan bir öz madde olarak değerlendirilirken su ise hayata kaynaklık etmesi yönüyle kullanılmaktadır.

Türk destanları arasında belki de bu üç mitolojik kaynağı da taşıyan en gelişmiş destan Oğuz Kağan Destanı’dır. Bu destanda Oğuz Kağan yiğit tipini etmektedir. Bununla birlikte Oğuz Kağan’ın beli kurda, omuzları samura ve göğsü ayıya benzetilmiştir. Öyleyse Türklerin kendi yaşadıkları coğrafyadaki güçlü kabul edilen hayvanları ongunsal yani toteme dayalı motif olarak kullanıldığı da görülecektir. 

Oğuz Kağan Destanı’nda Türklerin nasıl türediğine dair bilgiler verilmektedir. Türklerin türeyişi Oğuz Kağan’ın Tanrı’ya yalvarırken gökten inen parlak bir ışığa bağlanmaktadır. Bu ışıkla birlikte gökten güzel bir kız inmiş ve Türkler bu kızın soyundan türemiştir. Yine Türklerin bir kısmı da destana göre Oğuz Kağan’ın bir gün ava çıktığında bir ağacın kovuğunda gördüğü kızdan türemiştir. Oğuz Kaan’ın çocuklarının adının Gün, Yıldız, Deniz, Dağ, Deniz ve Gök olması da kozmogonik bir unsurdur.

10. Milletlerin tarihinde “destan” kavramı sizce ne kadar önemlidir?

Destanlar milletleşme aşamasının ilk evrelerinde oluşmuştur. Bu sebeple ortak bir ülkü üzerinde uzlaşan ve millet olma bilincine sahip olan topluluklar destan üretmiştir. Destan üretebilen milletler tarihin kadim sayfalarında büyük hadiselerle yüz yüze gelen ve tüm badireleri atlatmayı bilen kadim uygarlıkları temsil eder.

Türkler de tarihe yön veren milletlerdendir. Bu yüzden Türk destanlarının sayısı çok fazladır. Türk destanlarının diğer köklü milletlerin destanlarından en önemli farkı yazılı metne geçirilmelerinin zaman almış olmasıdır. Çünkü Türkler yaşam tarzı itibarıyla büyük medeniyetler kurmalarına rağmen göçebe ve hareketli yaşam tarzını uzun süre terk etmemişlerdir. Türkler ve Moğollar dışında göçebe yaşam tarzına sahip olup bu denli güçlü imparatorluklar kurabilen başka bir topluluk yoktur. Bu Türkler için inanılmaz derecede zengin bir sözlü kültürün ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bugün Türkçede bu kadar çok atasözü, destan, masal, halk hikâyesi ve memorat gibi türlerin bulunması ancak bu şekilde açıklanabilir.

Destanlar milletlerin tarihlerindeki bir arada bulunma ve beraber hareket etme güdüsünü kamçılayan bir vasıta görevi üstlenmektedir. Bu eserlerdeki epik söyleyiş ister istemez destanlar yayıldıkça bunları dinleyen kişilerin de yaşanan hadisenin büyüklüğü konusunda bir fikir edinmesini sağlamıştır. Özellikle radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçlarının olmadığı dönemlerde bir ulusu bir arada tutabilmek için destanların sosyal ve siyasi bir misyon yüklendiğini buradan anlamak mümkündür. Son birkaç yüzyılda ulusların simgesi haline gelen milli marşlar da aslında destanların kısaltılmış ve yoğunlaştırılmış bir türevi olarak görülebilir. Nitekim uluslar bu marşlar etrafında kenetlenmekte ve ortak duyguları hissetmektedir.

11. Siz bir destan yazmak isteseniz hangi olayı ya da kişiyi konu edinirsiniz?

Herkes kendi yaşadığı dönemde olan hadiselere daha yakından tanık olur. Bu olayları içselleştirir ve yaşar. İşte o yüzden destanların bizzat olayın yaşandığı dönemde yazılması önemlidir. Nitekim hem doğal hem de yapma destanların büyük bölümü olaya tanık olan şairler tarafından yazılmıştır. Örneğin Nazım Hikmet, Kurtuluş Savaşı’na tanık olan bir isimdir. Bununla birlikte örneği az olmakla birlikte geçmiş dönemlerdeki olaylar için de destan yazılabilir. Yine Nazım Hikmet’in Simavne Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı buna örnek olarak gösterilebilir.

Siz de bir destan yazmak isteseniz muhtemelen yine bir kahramanlık konusu seçersiniz. Çünkü destanların kökeninde kahramanlığa övgü vardır. Bu sebeple ülkemizi gururlandıran hadiseler basında sıklıkla “destan” başlığı ile verilir.

12. Türk destanları ad verme geleneğini nasıl etkilemiştir?

Bugün Türkiye’de öz Türkçe kişi adı taşıyan kişilerin birçoğu mitolojik isimlere sahiptir. Çünkü binlerce yıldır mitoloji ve destani kahramanlar Türk milletinin hafızasında önemli bir yer tutmuştur. Nitekim destanlar bir milletin bilinçaltı özelliklerini saklar.

Göktanrı inancından gelen Ayhan, Gökhan, Kayra, İlayda ve Umay gibi birçok isim destansı-mitolojik karakterlidir. Mitolojik isimler ile ilgili bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

13. Modern Türk edebiyatında Türk destanları

Modern Türk edebiyatında Türk destanları özellikle Hüseyin Nihal Atsız, Ahmet Bican Ercilasun ve Mustafa Necati Sepetçioğlu tarafından romanlarda tematik bir şekilde kullanılmıştır. Hüseyin Nihal Atsız’ın Bozkurtlar nehir roman serisi (Bozkurtların Ölümü ve Bozkurtlar Diriliyor) Türk destan motifleriyle doludur.

Memleketçi Edebiyat olarak da bilinen Millî Edebiyat şiirinde de Türk destanları bir motif olarak işlenmiş. Bu husustaki en önemli şairlerden biri Ahmet Kutsi Tecer’dir. Ahmet Kutsi’nin Koçyiğit Köroğlu adlı eseri bunun güzel bir örneğidir.

14. Yahya Kemal Beyatlı’nın “Türkler destan yapmaktan destan yazmaya fırsat bulamamışlardır.” sözünden ne anlıyorsunuz?

Eski Türkler at sırtında haraketli ve göçebe bir hayata sahiptir. Bu yüzden Türklerde yazılı edebiyattan ziyade sözlü edebiyat gelişmiştir. Yani Türkler destanlarını yazmak yerine sözlü olarak nesilden nesile aktarmayı seçmiştir. Bu sözün bir diğer yorumu ise Türklerin tarihinde o kadar çok büyük zafer ve tarihî hadiseler vardır ki Türkler her dönemde destan yazmaya ihtiyaç duyan değil destanı bizzat yaşayan bir millet olmuştur.

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Türklerin savaşçı ve göçebe olmaları, destanları yazıya geçme sürecini yavaşlatmıştır. Bu sebeple bugüne ulaşamayan onlarca eski Türk destanının bulunduğunu söylemek mümkündür.

KAYNAKÇA – REFERENCES

Demi̇rbi̇lek, S . “Uygur Harfli Oğuz Kağan Destanı İle Orhon Kağanlık Yazıtlarındaki Bozkır Kültürüne Ait Unsurlar” . Milli Folklor 16 (2020 ): 60-70.

Ögel, B. (1971). Türk mitolojisi (Vol. 1971, p. 181). MEB.

Kalkan, A. F. (2016). Türk destanlarında kahramanın olağanüstü doğumu.

Kart, Ö. (2002). Eski türk destanlarının tarih öğretimindeki yeri ve kullanımı (Doctoral dissertation, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).

Turan, M. (1998). Türk destanları. Türk halk edebiyatı içinde, 42-61.